1. پایان نامه «رویکرد اصلاحی-درمانی قانون مجازات اسلامی ۹۲ به کوشش ذبیح اله رحیمی »که بیان می­دارد در قانون مجازات اسلامی ۹۲ به دلیل پیش ­بینی تأسیسات اصلاحی نو پدید و همچنین تقویت و توسعه دامنه تأسیسات اصلاحی موجود در قوانین سابق، نگرش و رویکرد قانون­گذار به سمت اصلاح بزه­کاران سوق یافته است .

همچنین تقریرات درس جرم­ شناسی،مباحثی در علوم جنایی از دکتر علی حسین نجفی­ابرندآبادی که از جمله مباحث مورد استفاده آن بحث نظریه­ های جرم­ شناسی،جرم شناسی اصلاح و درمان ،بزه­کاران مزمن و حالت خطرناک ‌می‌باشد. که در برخی موضوعات راهگشای نگارنده است.

روش پژوهش

روش پژوهش به کار گرفته شده در این پایان نامه، روش پژوهش توصیفی – تحلیلی است. گردآوری مطالب نیز به روش کتابخانه ­ای صورت گرفته است؛ یعنی از طریق فیش ­برداری به تحقیق و تفحص در کتب و مقالات حقوقی، مجلات، روزنامه­ها، سایت­های علمی و حقوقی ‌و آراء دادگاه­ها پرداخته شده است و سپس با تجزیه و تحلیل این مطالب، پژوهش فوق حاضر شده است.

ساماندهی پژوهش

مطالب این پایان نامه که به تحلیل جرم­شناختی نهاد تعدد جرم در قانون مجازات اسلامی ۱۳۹۲ می پردازد، در سه فصل تدوین گردیده است. در فصل اول: «مقدمه»،
فصل دوم: « کلیات»، در فصل سوم: « رویکردهای جرم­شناختی تعدد در جرایم تعزیری» و در فصل چهارم: «رویکردهای جرم­شناختی تعدد در جرایم غیر تعزیری» بیان خواهد شد.

فصل دوم

تبیین مفاهیم اساسی

در این فصل برآن هستیم که در ابتدا با تعریف واژه تعددجرم، به مفهوم درستی از این موضوع دست پیدا کنیم و همچنین به بررسی گونه­ های تعدد جرم در قانون مجازات اسلامی سال۱۳۹۲ بپردازیم و در آخر هم با بیان تحولات ‌و پیشینه نهاد تعدد جرم به منشأ آن برسیم.

مبحث اول:مفهوم و گونه­ های تعدد جرم

در این مبحث در طی دو گفتار به بررسی مفهوم و گونه­ های تعدد جرم خواهیم پرداخت ‌بنابرین‏ در گفتار نخست، به بررسی مفهوم تعدد جرم می­پردازیم و در گفتار دوم گونه­ های تعدد جرم را مورد بررسی قرار می­دهیم.

گفتار اول:مفهوم تعدد جرم

هر چند تعدد جرم واژه­ای آشنا به نظر می­رسد اما ضرورت بحث ایجاب می­ کند که به تعریف این واژه پرداخت،‌بنابرین‏ در این گفتار، ابتدا در بند نخست معنای لغوی تعدد و سپس در بند دوم مفهوم اصطلاحی تعدد جرم را مورد بررسی قرار می­دهیم.

بند اول: معنای لغوی تعدد

تعدد[ ت َ ع َدْ دُدْ ] در لغت یعنی زیادت آمدن در عدد،زیاده از هزار بودن.^[۱]

و همچنین به معنای بیشمار شدن،زیاد شدن عدد،افزونی،فراوانی ،بر شماره­ چیزی افزوده شدن نیز آمده است.^[۲]

بند دوم: معنای اصطلاحی تعدد جرم

هر ‌چند که، قانون مجازات اسلامی ۱۳۹۲،تعریفی از تعدد جرم ارائه نکرده است ولی می توان تعدد جرم را چنین تعریف کرد:

تعدد جرم عبارت است ازاینکه یک نفر دو یا چند جرم ازیک جنس یا از چند جنس را در کنار هم یا در فواصل زمانی معین یا غیر معین مرتکب ‌گردد اما به جهاتی نظیر عدم کشف جرم یا عدم دستیابی به وی رسیدگی به عمل نیامده و هیچ یک از جرایم ارتکابی به مرحله صدور حکم یا اجرای مجازات منتهی نمی گردد.

دو نکته در این تعریف نهفته است: اولا، تعدد جرم زمانی مطرح می شود که متهم بیش از یک جرم را مرتکب شده باشد. ثانیاً، ادعای تعدد جرم زمانی صحیح است که در زمان محاکمه متهم، وی به خاطر هیچ یک از جرایم ارتکابی مذکور، سابقا محکوم و مجازات نشده باشد.‌بنابرین‏، اگر متهم فقط یک جرم را اما در فواصل زمانی مختلف مرتکب شده باشد یا به خاطر یک یا چند مورد از آن جرایم قبلا محاکمه و مجازات شده باشداتهام تعدد جرم ‌در مورد او صادق نیست.

برخی دیگر از حقوق ‌دانان نیز تعاریفی را از تعدد جرم ارائه داده ­اند از جمله اینکه گفته­اند: تعدد جرم «عبارت است از ارتکاب جرایم متعدد بدون آنکه متٌهم برای اتهامات متعدد پیشین خود به محکومیت کیفری قطعی رسیده باشد؛خواه جرایم متعدد در فواصل کوتاه ارتکاب یافته باشد، ‌چندان که زمان برای تعقیب و محکومیت متهم کافی نبوده،خواه متهم متواری بوده ویا جرایم او به دلایل گوناگون کشف نشده باشد.»^[۳].

گفتار دوم: گونه­ های تعدد جرم

تعدد جرم به عنوان یکی از عوامل ‌تشدید کننده مجازات­ها به دو دسته،تعدد مادی وتعدد معنوی تقسیم می­ شود .در این گفتار ابتدا به بررسی تعدد معنوی وسپس به بررسی تعدد مادی و در آخر هم به بررسی تعدد در حکم مادی(تعددنتیجه) که قانون­گذار احکام ناظر برآن را در ذیل تعدد مادی جرم بیان کرده، خواهیم پرداخت.

بند اول : تعدد معنوی

اصولا یک فعل مجرمانه دارای یک عنوان ‌می‌باشد و ناقض یک ماده از قانون جزا است. اما گاه استثنائا با وجود اینکه فعل واحد است عناوین مجرمانه متعدد را در خود جمع می­ کند و ناقض چند ماده از قانون کیفری است . ‌به این حالت تعدد معنوی جرم گفته می­ شود،که از آن به تعدد اعتباری یا روانی نیزیاد می­شودبه عبارت دیگر تعدد معنوی را می توان«شمول چند وصف جزایی بر فعل واحد دانست ‌به این معنی که گاه فعل واحد نقض چندین ماده از قوانین کیفری محسوب شده و چنین به نظر می­رسد که جرایم متعددی ارتکاب یافته است.»^[۴] ‌بنابرین‏ در این نوع از تعدد هرچند فعل و فاعل آن واحد هستند اما جرایم متعدد می­باشند چنین مبنایی در قانون مجازات اسلامی مورد پذیرش قانون­گذار قرار گرفته است. چرا که در ماده ۱۳۱ ق.م.ا مقرر شده « در جرایم موجب تعزیر هرگاه رفتار واحد، دارای عناوین مجرمانه متعدد باشد ،مرتکب به مجازات اشد محکوم می­ شود. » از این رو شایع ترین مورد تعدد معنوی در حقوق کیفری ایران تعدد عناوین می­باشند که از این ‌امر می توان به عنوان استثنایی بر قواعد عمومی تعدد جرم نام برد . به همین خاطر است که از عبارت تعدد اعتباری یا معنوی در مقابل تعدد حقیقی استفاده می­ شود. این نوع خاص از تعدد معنوی در حقوق ایران دارای مصادیق متنوعی می‌باشد که «سنتی ترین نمونه آن استفاده از سند مجعول برای انجام کلاهبرداری است که با توجه به مرکب بودن عنصر مادی کلاهبردای تحقق این گونه از تعدد را میسر می­سازد، به بیان دیگر کسی که از یک سند مجعول به عنوان وسیله متقلبانه برای کلاهبردای استفاده می­ کند رفتاری مرتکب شده است که چنان چه در نتیجه آن موفق به بردن مال دیگری شود، دارای دو عنوان استفاده از سند مجعول و کلاهبرداری است، حال اگر مرتکب در بردن مال توفیقی حاصل نکند، تعدد عنوانی به صورت استفاده از سند مجعول و شروع به کلاهبرداری متجلی خواهد شد»^[۵]نمونه ­های دیگری از وقوع تعدد معنوی ناشی از تعدد عناوین را ‌می‌توان در تخریب مال مورد امانت، یا هتک ناموس علنی و به عنف که در قانون مجازات عمومی سال ۱۳۵۲ دارای اعتبار بود و یا تجاوز به اراضی و تپه­های آثار باستانی و حفاری غیرمجاز در میان حقوق ‌دانان اشاره کرد.

بند دوم:تعدد مادی

تعدد مادی جرم که از آن به عنوان تعدد عینی، واقعی و حقیقی هم یاد می شود ،آن است که بزهکار مرتکب دو یا چند عمل مجزا و جداگانه می­گردد که هر یک به تنهایی عناصر جرم را در خود جمع می­ کند بدون آنکه هیچ یک ازآنها به مرحله صدور حکم محکومیت قطعی(قانون۱۳۹۲)یا مرحله اجرای کامل حکم (قانون۱۳۷۰) رسیده باشد.

فاکتور دخیل در کمبود:مشروبات الکلی و کافئین. (تبیان)

منابع اسید فولیک:اسفناج،کلم بروکلی،بامیه،گوشت،مرغ،جگر،غلات سبوس دار،پنیر،خرما،سبزیجات، حبوبات،شیر،قارچ،ماهی،جوانه گندم،آب پرتقال،تخم مرغ،موز،بادام،گردو،ذرت،هویج،چغندروسویا. (تبیان)

۸٫ ویتامین ب۱۲ :

ویتامین ب ۱۲ را ویتامین زاینده انرژی می‌نامند.(اوبرین،۱۳۷۳،۲۹)

ویتامین ب ۱۲در مغز اثر بسیار خوبی داردو بسیاری از محققین عقیده دارند که وجود آن باعث خوب وروان فکر کردن می شود. (فروزین،۱۳۷۸،۴۲)

کمبود ویتامین ب۱۲باعث اختلالات عصبی و رفتارهای روانی می شود. (رابینسون،۱۳۷۸،۱۲۷)

کمبود ویتامین ب۱۲باعث اختلالات عصبی و رفتارهای روانی می شود.هم چنین کمبود ویتامین ب۱۲سبب پرخاشگری،جنون،کاهش حافظه و هذیان گویی،توهم پارانوئیدی (کژپنداری)دیگران را دشمن خود پنداشتن و افسردگی می شود و امکان ابتلا به افسردگی در افرادی که بدنشان‌ حاوی مقادیر مناسبی از ویتامین‌های گروه ب مخصوصا ویتامین ب ۱۲ است،بسیار کمتر از سایرین می‌باشد. (زیمرمن،۱۳۸۶،۳۹)

کمبود ویتامین ب۱۲ می‌تواند به افزایش یا تغییر سطح مواد شیمیایی خاصی در مغز منجر شود که با خلق وخو در ارتباط هستند. (ترنوس و بروی هایر،۱۳۸۷،۴۸)

منابع غذایی کوبالامین:تخم مرغ،گوشت،مرغ،شیر،جگر و قلوه،ماهی و لبنیات. (تبیان)

گفتار دوم: ویتامین ث ^[۳۲]

غلظت اسید آسکوربیک در آن دسته از بافت های بدن که از نظر متابولیکی فعالیت بیشتری دارند مثل غدد آدرنال مغز،بیشتر می‌باشد.هنگامی که غدد آدرنال تحریک می‌شوند محتوای اسید آسکوربیک موجود در آن ها کاهش می‌یابد.تخلیه غدد مذبور از ویتامین ث در این حالت،حاکی از افزایش نیاز بدن ‌به این ویتامین در مواقع استرس است.وقتی شما دچاراسترس هستید بدنتان به ویتامین ث زیادی احتیاج دارد.(ویلیامز،۱۳۸۳،۱۴۸)

یکی از وظایف مهم و بسیار ارزنده ویتامین ث در بدن،ساخت ماده ای به نام دوپامین^[۳۳](نوعی پیام رسان عصبی)است که خود به نحوی از انحاء استرس زا است.دوپامین در مغز باعث ارتباط قسمت های مختلف مغز به هم می شود.تعدادی از دانشمندان عقیده دارند که زیادی دوپامین در مغز باعث پیدایش جنون جوانی می شود.در این جنون انسان گاهی دچار شادی و انبساط وزمانی دچاریاس و نا امیدی و افسردگی می شود.‌بنابرین‏ کسانی که ‌به این حالت دچارند باید از غذاهایی که دوپامین کمتری ایجاد می‌کنند استفاده نمایند. (فروزین،۱۳۷۸،۵۰)

علائم کمبودویتامین ث:تغییرات روانی،ناهنجاری های عصبی وتغییرات شخصیت. (زیمرمن،۱۳۸۶،۴۴)

منابع اسیدآسکوربیک:سبزیجات،گوجه فرنگی،فلفل،مرکبات،توت فرنگی،کیوی،گرمک. (تبیان)

بخش سوم : فست فـود^[۳۴] تهدیدی جدی در گسترش جـرم

مادر زمانه‌ای زندگی می ‌کنیم که پیتزا زودتر از نیروی پلیس به خانه‌هایمان می‌رسد.خیلی از کارشناسان بهداشت و سلامت در سراسر دنیا به مقابله با فست ‌فود برخاسته‌اند ‌و دعاوی حقوقی زیادی صورت می ‌گیرد که یک طرف آن صاحبان صنایع فست ‌فود قراردارند.اما چرا فست ‌فود این ‌قدر مغضوب است؟در دنیای امروز وظهورزندگی ماشینی که ‌بر تمام جوامع بشری حاکم شده است،فست‌فودهادیگرنوعی تغذیه محسوب نمی‌شوند بلکه این نوع رژیم غذایی به یک سبک زندگی تبدیل شده است.افرادی که شب و روز با شتاب کار می‌کنند تمایل ندارند که وقت‌شان ‌را صرف آشپزی کنند.اماساندویچ‌های رنگارنگی که دررستوران‌های فست‌فودی عرضه می‌شوند سرشاراز قندها و چربی‌هایی هستند که برای سلامتی مضر هستند.هر فردی با توجه به جنسیت،سن و سال و نوع فعالیت‌های روزانه‌ خود نیاز به رژیم غذایی خاصی دارد.اما فست‌فودها بدون در نظر گرفتن این نیازها،سن و سال و فعالیت‌های روزمره‌ افراد،تأثیر واحدی روی آن‌ ها می‌گذارد.فرقی نمی‌کند شما کودک باشید یا نوجوان،بزرگسال یا یک فرد سالخورده،سالم باشید یا مریض،اهل ورزش و فعالیت باشید یا خانه داروخانه نشین، باردار باشید یادرهر وضعیت دیگر.فست‌فودها توجهی به شرایط شما ندارند و تأثیر غذایی یکسانی روی تمام ‌افراد می‌گذارند.مثلا همان منوی قدیمی وآشنای فست‌فودهارادرنظر بگیرید.منظورمان همبرگرهای معروف،سیب‌زمینی سرخ کرده،کوکاکولا وکچاپ است.این موادغذایی،سه طعم ازشش طعم موجود را دارا می‌باشند یعنی شیرین، شور و اسیدی.در واقع گوشت و نان ساندویچ‌هایی که بی مهابا گاز می‌زنید و نوشابه‌های گازداری که سر می‌کشید شیرین هستند،سیب‌زمینی سرخ‌کرده هایی که سفارش می‌دهید شور هستند و کچابی که با لذت به همبرگرتان اضافه می‌کنید حاوی سرکه و اسیدی است.با توسعه شهرنشینی و به تبع آن استفاده از غذاهای آماده،استرس و بیماری های اعصاب و روان رواج بسیاری یافته است.اعمال برخی تغییرات در رژیم غذایی طی پنجاه سال گذشته نقش مهمی در افزایش بیماری‌های روانی داشته است.روشی که در حال حاضر برای تولید غذاها به کار می رود،تعادل موادمغذی مهم مورد مصرف را،به هم زده است.گرایش مردم به مصرف غذاهای حاوی قند و چربی بیشتر و اجتناب از مصرف مواد غذایی تازه منجر به افسردگی می شود.در حال حاضر درآغاز راه شناخت چگونگی تاثیر پذیری مغز به عنوان یک اندام،از مواد مغذی موجود در غذاها هستیم.توجه به مشکلات سلامت روان با تغییرات ‌در رژِیم غذایی گاهی اوقات درمقایسه با مصرف دارو یا مشاوره نتایج بهتری دارد.در مقابل چربی های اشباع شده که مصرف آن ها افزایش یافته است و به مقدارزیاددر غذاهای آماده یافت می‌شوند،روند عملکرد مغز را کند می‌کنند.(تبیان)

بسیاری از افراد به دلیل بی پولی یا نا آشنایی با علم تغذیه هله و هوله می خورند.به عبارت دیگر حداکثر کالری رابا حداقل هزینه تامین می‌کنند.غذای ناکافی،غذایی است که درآن قند زیاد تصفیه شده،وجود دارد. (گروهی از مولفان،۱۳۷۸،۳۶)

کالری های اضافی،با خوردن غذاهایی بی ارزش و هله هوله هایی مثل نوشابه های گازدار،چیپس، ‌بیسکوییت،آبنبات،شکلات،برگرها و ناگت مرغ به بدن رسانده می شود.حال این رژیم غذایی با ذهن انسان چه می‌کند؟این رژیم غذایی برای مغز مضر است.در کنار سایر عوامل یافت شده در جرم و جنایت اکنون می‌دانیم که بین رژیم غذایی نامطلوب وخشونت ورفتارهای ضد اجتماعی ارتباط وجود دارد.شما هر چه بیشتر مواد غذایی بی ارزش را بخورید،فضای کمتری رابرای آن دسته ازمواد غذایی باقی می گذارید که حاوی مواد شیمیایی مورد نیاز مغز هستند. (www.monbiot.com)

غذاها روی خلق انسان اثر دارند.سس ها و ادویه ها روی خلق و خوی شخصی اثر دارند.غذاهایی که دارای سس کم و تندی متوسط و یا کم باشند باعث می‌شوند که خورنده آن غذاها،دارای خلقی آرام،خوب و قابل توجه باشد،ولی برعکس اگر تندی غذا خیلی زیاد شود و درآن ادویه فراوان ریخته شود و طوری شودکه از خوردن آن ها انسان دردهان خود احساس سوزش ‌شدید و ناراحت کننده،کند باعث می شود که مصرف کننده این غذا،دارای خلقی تند،بد برخورد،غیر قابل تحمل و ناراحت کننده شود.ملاحظه می کنید که چطور یک غذای ملایم یا تند می‌تواند وضع خلقی و رفتاری انسان را تغییر دهد. (فروزین،۱۳۷۸،۷۷)

دقیقترین پاسخ به منتقدان واقع گرایی از سوی کنت والتز صورت گرفت. او در کتاب خود موسوم به نظریه سیاست بین الملل که در سال ۱۹۷۹ انتشار یافت، به طور مؤثری دستورالعمل جریان اصلی روابط بین الملل را در دهه ۱۹۸۰ مشخص کرد. پاسخ والتز را می توان در سه سطح مورد توجه قرار داد: روش او، پاسخ اساسی او به منتقدان واقع گرایی و نتایج او.

شیوه روش شناسانه والتز از مفهوم او از نظریه نشأت می‌گیرد از نگاه او، کیفیت یک نظریه مربوط است به کار ویژه او از عمق عملی بودن آن نظریه برتر، ظریه ای است که بتوان موارد بیشتری را با آن توضیح داد. نقطه شروع یک نظریه روابط بین الملل تکرار یا بازگشت^[۴]۱ الگوهای رفتاری در طول زمان است. از نظر والتز، الگوی مسلط روابط بین الملل موازنه قوا است. ‌بنابرین‏ یک نظریه خوب روابط بین الملل، نظریه ای است که موازنه در کل مواردی که رخ می‌دهد را توضیح دهد (والتز، ۱۹۷۹، ۶۵)

در نتیجه، او نظریه های تقلیل گرا^[۵]۲ که وقایع را به موجب ویژگی اعضای متعلق به سیستم بین‌المللی توضیح می‌دهد، رد می‌کند اگر سیاست موازنه قوا در سیستم ‌دولت‌های‌ بوتان باستان عمل کرد. ‌بنابرین‏ توضیح آن ها با مراجعه به ویژگی های دولت مدرن غیرضروری می‌گردد. ‌بنابرین‏ او معتقد است که اهمیت موضوع نه تنها در ویژگی واحدهای سیستم، بلکه در ساختارهای خود سیستم نهفته است. به عبارت دیگر، مواردی در ساختارهای روابط بین الملل وجود دارد که سبب می شود دولت ها به روشی که می خواهند عمل کنند. ‌بنابرین‏ تحول جذابی که در دوران اخیر در روابط بین الملل رخ داد. بازسازی واقع گرایی بوده است. در آغاز دهه ۱۹۷۰، با وجود چندین دهه تسلط واقع گرایی در روابط بین الملل، به تدریج نشانه های عقب نشینی آن مشاهده شدو حملات از همه جوانب آغاز گردید. از سوی رفتارگرایان به خاطر نقصان ابزارهای روش شناختی، از سوی کثرت گرایان به خاطر نگرش عقب مانده از زمان به جهان، و از سوی رادیکال ها به دلی عمل به ایدئولوژی که حافظ وضع موجود بوده و گذشته را تحریف می‌کند. اگر چه این حملات در کل دهه ۱۹۷۰ حفظ و یا حتی تشدید شد. واقع گرایان نیروهای خود را دوباره سازماندهی کرده و دست به یک ضد حمله زدند، یعنی آن چه که امروزه نوواقع گرایی خوانده می شود. البته باید اذعان کنیم که نوواقع گرایان به طور وسیعی درس های روش شناختی از رفتارگرایان گرفته و از سوی دیگر بر اهمیت ساختارگرایی تأکید گذاشتند. اگر چه والتز به لحاظ طبقه بندی منکر است که یک ساختارگرایی جزمی است او مصراً معتقد است که یک نظریه سیاست بین الملل تنها در سطح ساختاری می‌تواند شکل گیرد. برای اغلب نوواقع گرایان یک رهیافت ساختاری در اولویت قرار دارد اما اهمیت ساختارگرایی برای نو واقع گرایان با انتقاد از سوی کثرت گرایان و رادیکال ها دو چندان شد.

بحث نورئالیسم به دلیل نزدیکی به تبیین واقعیت ها و پدیده هایی که در تحقیق حاضر مورد بررسی قرار می گیرند، به نظر می‌رسد بایستی مورد کنکاش دقیق­تری از دیدگاه نظری قرار گیرد، به همین دلیل ما در این قسمت تأمل بیشتری خواهیم داشت و در سه قسمت اصول نظری نورئالیست ها، تمایز نظریات رئالیست ها و نورئالیست ها و در پایان به بحث تبیین واقع گرایی در سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران خواهیم پرداخت.

۲-۲- اصول نظری نورئالیست ها:

نورئالیسم، تلاشی برای علمی کردن رئالیسم و همچنین توجه به مسائل اقتصادی و ساختار
بین الملل است. اگر نورئالیسم یک نظریه رئالیستی است، که بسیاری از مفروضه های رئالیسم کلاسیک مانند دولت محوری، قدرت محوری، یکپارچه و عاقل بودن دولت ها را قبول دارد، اما استدلال می‌کند که علی‌رغم اعتقاد رئالیسم کلاسیک، ریشه جنگ و صلح در ساختار نظام بین الملل نهفته است، نه سرشت انسان و ماهیت کشورها، نورئالیستها معتقدند که نظام بین الملل آنارشیک است. آنارشیک بودن نظام بین‌المللی به معنای نبود نظم و نسق و رفتار الگومند نیست، بلکه منظور نبود یک اقتدار مرکزی در نظام بین الملل است. آنارشی بین‌المللی پیامدهای مهمی برای رفتارها کشورها و روابط بین الملل دارد. به طور کلی، آثارش سه الگوی رفتاری را برای کشورها در روابط بین ­الملل ایجاب می‌کند:

اولاً کشورها نسبت به یکدیگر بی اعتماد هستند و سوء ظن دارند. آن ها همواره از خطر بروز جنگ نگران هستند. اساس این ترس، این واقعیت است که در جهانی که کشورها قادرند به کشوری دیگر حمله کنند، آن ها نیز برای حفظ بقای خود حقی دارند که نسبت به دیگران بی اعتماد باشند. علاوه بر این، در نظامی که هیچ مرجع قانونی وجود ندارد که یک کشور تهدید شده برای کمک گرفتن به آن مراجعه کند، کشورها انگیزه بیشتری برای سوء ظن می‌یابند.

ثانیاًً مهم ترین هدف کشورها در نظام بین الملل، تضمین بقا و ادامه حیات است. به کلام دیگر، چون نظام بین‌المللی خودیار است، هر یک از کشورها باید به تنهایی امنیت خود را تامین کند و اتحادها و پیمان های نظامی، اموری موقت و متغیر هستند.

ثالثاً کشورها در نظام بین الملل تلاش می‌کنند قدرت نسبی خود را به حداکثر برسانند. دلیل این رفتار نیز ساده است. هر چه قدرت و مزیت نظامی یک کشور بر دیگران بیشتر باشد، ضریب امنیتی آن بیشتر و بالاتر خواهد بود (دهقانی فیروزآبادی، ۱۳۸۲، ۱۲۱).

نورئالیسم ماهیت و امکان و احتمال همکاری های بین‌المللی را نیز بر اساس ساختار آنارشیک بودن این نظام تجزیه و تحلیل می‌کند. پیامدهای آنارشیک بودن نظام بین الملل دو مانع را بر سر راه همکاری بین‌المللی ایجاد می‌کند که دستیابی به آن را بسیار مشکل می‌سازد:

نخست اینکه، بر اثر جو بی اعتمادی حاکم بر روابط بین الملل، کشورها از ترس استثمار شدن و فریب خوردن توسط شرکای خود در آغاز و ادامه همکاری با کشورهای دیگر محتاط هستند (همان، ۱۲۲).

یکی از نیازهای سطح بالای انسان، میل به دانستن، فهمیدن، یادگیری و آموختن است، سال‌های متمادی است که پژوهشگران تعلیم و تربیت و روان­شناسان اجتماعی مطالعات فراوانی ‌در مورد عوامل مؤثر بر یادگیری و پیشرفت تحصیلی دانش ­آموزان انجام داده ­اند. پیشرفت تحصیلی موضوعی است که به خصوص در حال حاضر مورد توجه تمامی کشورهای جهان بوده است و هر ساله مقدار زیادی از بودجه جوامع صرف تحصیل کودکان و نوجوانان می­ شود (اعظمی رضائی نسب، ۱۳۸۹).

آنچه برای محققان تعلیم و تربیت مهم است این است که چه عواملی بر این انگیزه­ مهم انسان یعنی یادگیری تاثیر اساسی می­ گذارد. در دو دهه اخیر کارشناسان تعلیم و تربیت به مقوله­ های شناخت و انگیزش توجه بیشتری کرده ­اند. شناخت در برگیرنده­ی پاره­ای از توانایی­ ها و اعمال ذهنی از قبیل دانش، درک کردن، تشخیص دادن و تفکر است و انگیزش با مسائلی از قبیل هیجان، نگرش و ارزش­گذاری ارتباط دارد. (جعفری، ۱۳۸۸).

‌بر اساس نظریه­ های جدید مانند یادگیری خود تنظیمی، مؤلفه‌ ­های شناخت و انگیزش به صورت یک مجموعه­ در هم تنیده و مربوط به هم در نظر گرفته می­ شود. چهارچوب این نظریه بر این اساس استوار است که دانش ­آموزان چگونه از نظر فراشناختی، انگیزشی و رفتاری، یادگیری خود را سامان می­بخشند (زیمرمن^[۱] و پونز^[۲]، ۱۹۹۰).

پژوهش حاضر نیز در همین راستا به دنبال شناسایی عوامل شناختی و انگیزشی مؤثر بر پیشرفت تحصیلی است.

۱-۲- بیان مسئله

پیشرفت تحصیلی و عوامل مؤثر بر آن­ سال­ها است که مورد توجه متخصصان آموزش و پرورش قرار گرفته است، عوامل زیادی وجود دارد که با پیشرفت تحصیلی مرتبط می­باشند که از آن جمله ‌می‌توان به راهبردهای خود تنظیمی و باورهای انگیزشی اشاره کرد. نگرش هر فرد درباره خود می ­تواند زمینه موفقیت تحصیلی و اجتماعی او را فراهم کند و هم زمان نیز به وسیله آن متاثر شود. هم چنین بین نگرش و یادگیری تعامل وجود دارد، یادگیری می ­تواند بر نگرش­ها و نگرش­ها می ­تواند بر روی یادگیری اثرگذار باشند (اعظمی رضائی نسب، ۱۳۸۹).

برای محققان تعلیم و تربیت مهم این است که چه عواملی بر انگیزه و نگرش انسان تاثیر اساسی می­ گذارد. چرا بعضی از دانش ­آموزان مشتاقانه به تکالیف آموزشگاهی روی می ­آورند و در انجام تکالیف محوله از خود سخت­کوشی نشان می­ دهند. حال آن که تلاش برخی تنها برای اجتناب از شکست است. (امینی زرار، ۱۳۸۷).

در طی سالیان گذشته تغییر قابل توجهی در مطالعه انگیزش رخ داده است که این تغییر منجر به درک روشن­تر مفهوم انگیزش و یافته ­های قابل تکرار مرتبط با تعلیم وتربیت گردیده است.

شناخت و عاطفه به عنوان دو مؤلفه‌­ی اساسی یادگیری همواره از طرف روان­شناسان تربیتی و مربیان مورد تأکید قرار گرفته است و شناخت در برگیرنده­ی پاره­ای از توانایی­ ها و اعمال ذهنی از قبیل دانش، درک کردن، تشخیص دادن، تفکر، قضاوت و استدلال ‌می‌باشد. عاطفه بیشتر با مسائلی از قبیل انگیزش، هیجان، نگرش، ارزش­گذاری و نظایر این­ها در ارتباط ‌می‌باشد.

‌بر اساس نظریه­ های جدید مانند یادگیری خود تنظیمی، مؤلفه‌ ­های شناخت و انگیزش به صورت یک مجموعه در هم تنیده و مربوط به هم در نظر گرفته می­ شود. چهارچوب این نظریه ­ها بر این استوار است که دانش ­آموزان چگونه از نظر فراشناختی، انگیزشی و رفتاری، یادگیری خود را سامان می­بخشند (زیمرمن، مارتینز^[۳] و پونز، ۱۹۹۰).

اکثر الگوهای نظری انگیزشی پیشرفت^[۴]، باورهای افراد را عمده­ترین و اصلی­ترین تعیین­گرهای رفتار پیشرفت می­دانند. در واقع مفروضه­ی همه این نظریه ­ها آن است که انتظارات افراد برای موفقیت و ادراک آن­ها از توانایی انجام تکالیف مختلف نقش عمده­ای در انگیزش و رفتار دارد. (دوئک ولگیت^[۵]، ۱۹۸۸ ؛ اعظمی رضائی نسب، ۱۳۸۹).

انگیزش را به بیان ساده جهت و شدت تلاش فرد تعریف کرده ­اند، منظور از جهت تلاش، روشی است که در آن فرد قصد دست­یابی به موقعیت­های خاصی را دارد، و منظور از شدت تلاش مقدار کوششی است که از فرد سر می­زند. البته این نوع انگیزش در تمامی فعالیت­های انسانی به چشم می­خورد ولی تعبیر آن بستگی به شرایط ویژه خود دارد (اسلاوین^[۶]، ۱۳۸۵ ؛ فتاحی ، ۱۳۸۹)

انسان­ها برای دست­یابی به اهداف، نیازها و غرایز خود، انگیزش لازم را کسب می­نمایند. در خصوص جویندگان علم، انگیزه پیشرفت تحصیلی، از اهمیت خاصی برخوردار است.( یوسفی، قاسمی، فیروزنیا، ۱۳۸۸).

سازه انگیزش پیشرفت تحصیلی به رفتارهایی که به یادگیری و پیشرفت در مدرسه مربوط است اطلاق می­ شود. (عابدی، عریضی، سبحانی­نژاد، ۱۳۸۴).

باتل^[۷](بهرامی و رضوان، ۱۳۸۵) معتقد است که انگیزش پیشرفت تحصیلی عبارت است از گرایش همه جانبه به ارزیابی عملکرد خود با توجه به عالی­ترین معیارها، تلاش برای موفقیت در عملکرد و برخورداری از لذتی که با موفقیت در عملکرد همراه است. با این انگیزه افراد، تحرک لازم را برای به پایان رساندن موفقیت­آمیز یک تکلیف، رسیدن به هدف یا دست­یابی به درجه معینی از شایستگی در کار خود دنبال ‌می‌کنند تا بالاخره بتوانند موفقیت لازم را در امر یادگیری و پیشرفت تحصیلی کسب نمایند. (فتاحی، ۱۳۸۹).

‌بنابرین‏ ‌می‌توان گفت انگیزش با چراها و علل رفتار ارتباطی دارد. نظریه­ های مربوط به انگیزش غالباً بر این فرض استوارند که هیچ عمل یا رفتاری، تصادفی نیست و برای هر رفتاری که انجام می­دهیم دلیلی وجود دارد. فروید^[۸] معتقد است که اگر چه دلایل یا انگیزه­ های برای رفتار وجود دارد ولی ممکن است ما از علت و چرایی رفتارهایمان آگاه نباشیم. میزان برانگیختگی ما به نیازهای درونی ما، پیامدها و نتایج بالقوه آن رفتار، و پیش ­بینی شخصی ما درباره این که رفتارمان با چه احتمالی به نتایج موردنظر خواهد انجامید، بستگی دارد. (همان منبع).

انگیزش تنها عامل کلی و مولد رفتار به حساب نمی­آید بلکه در یادگیری نقش مهمی دارد. انگیزش یک پیش نیاز برای یادگیری در دانش ­آموزان به حساب می ­آید و تاثیر آن بر آموزش و یادگیری بدیهی است (پوراسلامی، شیرازی، ۱۳۸۰).

یکی از متغیرهایی که با انگیزش پیشرفت تحصیلی و عملکرد تحصیلی ارتباط دارد یادگیری خود تنظیمی است. خودتنظیمی سازه­ای است که از دهه­ ۱۹۶۷ از سوی بندورا^[۹] مطرح شد.

بندورا (۱۹۸۶) خود تنظیمی را این گونه تعریف می­ کند «توانایی شروع کردن و دست کشیدن از فعالیت­های مطابق با مقتضیات، موقعیت­های اجتماعی و آموزش و توانایی به تعویق انداختن انجام کارها با هدف دلخواه» یکی از نظریه پردازنی که در گسترش نظریه خود تنظیمی تاثیر به سزایی داشته زیمرمن بوده است.

نظر زیمرمن (گاردنر^[۱۰]، ۲۰۰۹) خود تنظیمی را این گونه تعریف می­ کند: خودتنظیمی به تفکرات، احساسات و اعمال خود تولیدی گفته می­ شود که برنامه­ ریزی می­شوند و به صورت دوره­ای برای دست­یابی به اهداف شخصی اتخاد می­شوند. بندورا (پیرحسینلو، ۱۳۸۲) معتقد است، انسان­ها دارای نوعی نظام خود^[۱۱] هستند و نیروی خودتنظیمی دارند چنان چه توسط این خودتنظیمی می­توانید بر افکار، احساسات و رفتارهای خود کنترل داشته و بر سرنوشت خود نقش تعیین کننده ­ای ایفا کنند.

بندورا یادگیری خودتنظیمی را علت متقابل بین سه فرایند تاثیرگذار محیطی، رفتاری و شخصی فرض می­ کند پینتریج و شانک^[۱۲] (۱۹۹۰).

ضمنا قابل ذکر است مال وقف شده مالی است که آثار ملک بر آن مترتب می‌شود. زیرا درصورت تلف شدن اگر مثلی باشد ضمانت به مثل و در غیر اینصورت ضمانت به قیمت آن تعلق می‌گیرد. و چون ضمانت به عهده وقف کننده نیست، باید بر عهده کسانی که به ایشان وقف شده، باشد، ‌بنابرین‏ مالکیت مال وقفی نیز برای ایشان خواهد بود.^[۷۷]اکثریت فقهای امامیه پس از تحقق وقف قائل به زوال ملکیت واقف و انتقال مالکیت از او می‌باشند و موقوف علیهم را مالک آن می دانند .البته برخی قائل به تفکیک شده و در موارد وقف خاص , موقوف علیه را مالک دانسته و در موارد وقف عام , خداوند متعال را مالک دانسته اند .

بند ششم : خصوصیات مال قابل وقف

در این مباحث به خصوصیات مال قابل وقف پرداخته می شود .

الف : شرایط عمومی مال موقوفه

۱: مالک بودن:

قاعده «لاوقف الا فی ملک» همین ویژگی موقوفه را متذکر می شود. ماده ۵۷ قانون مدنی می‌گوید «واقف باید مالک مالی باشد که وقف می‌کند…»

شهید ثانی در شرح این شرط می فرماید: مقصود از مملوک دو احتمال است. اول آن که بگوییم منظور مالی است که صلاحیت برای مملوک بودن نسبت به واقف را داشته باشد. ‌بنابرین‏ اگر مسلمان خمر یا خوک را وقف کند باطل است چرا که این دو مملوک مسلمان واقع نمی شوند. دوم این که مال موقوفه در حین وقف باید ملک واقف باشد ‌بنابرین‏ مالی را که فعلا مالک نیست اگر وقف نمود وقفش لازم نیست. اگر چه برای وقف نمودن صلاحیت داشته باشد.^[۷۸]

ماده ی ۵۷ قانون مدنی می‌گوید: واقف باید مالک مالی باشد که وقف می‌کند و به علاوه دارای اهلیتی باشد که در معاملات معتبر است؛ چون در اثر وقف، واقف در اموال خود تصرف می‌کند. این است که ماده یاد شده اهلیت را در واقف شرط ‌کرده‌است؛ همان اهلیتی که در معاملات لازم است.شرط دیگری که قانون برای واقف بیان می‌کند، این است که باید مالک مورد وقف باشد. تصور نشود که قانون مدنی در ذکر این امر خواسته عدم صحت وقف فضولی را برساند؛ چنان که بسیاری از فقهای اسلام بر این عقیده اند؛ زیرا ممکن است قانون مدنی نظر ‌به این امر نداشته و شرایط وقف صحیح را بیان ‌کرده‌است؛ چنان که معمول حقوق نویسان است. بدین جهت ‌در مورد مبیع می‌گویند: بایع باید مالک مبیع باشد. با آن که قانون مدنی، معاملات فضولی را اجازه می‌دهد و ماده ی ۶۰ ضمنا صحت آن را می رساند، ‌بنابرین‏ وقف فضولی جایز خواهد بود و تنفیذ آن منوط به اجازه ی مالک است. هر گاه در یک عقد ،مملوک و غیر مملوک وقف شود، عقد نسبت به مملوک صحیح است و نسبت به غیر مملوک محتاج به اجازه ی مالک است و در صورت عدم اجازه، عقد وقف نسبت به آن باطل است. علت این امر آن است که عقد واحد به اعتبار تعدد مورد به عقود متعدد منحل می‌گردد و عقد وقف که مورد آن دو شی یکی مملوک و دیگری غیر مملوک است، در حقیقت دو عقد است. عقد نسبت به مملوک صحیح و نسبت به غیر مملوک فضولی است.^[۷۹]

۲ : معلوم بودن مال موقوفه:

وقف به لحاظ مبانی و سهم اخلاق و عرف در ایجاد و توسعه آن در جامعه، یکی از عقودی است که علم اجمالی به موضوع آن در لحظه عقد، کفایت می‌کند و ‌بنابرین‏ جزو عقود مسامحه ای است. (استثنای ماده ۲۱۶ قانون مدنی). با این حال، جهل مطلق طرفین یا یکی از آن ها نسبت به مال موقوفه موجب بطلان آن خواهد بود. ضرورت این شرط در میان فقها نیز مورد تردید نیست.

۳ : معین بودن (مردد نبودن):

از دیگر شرایط عمومی مال موقوفه است .قابلیت نقل و انتقال. مال موقوفه باید قانوناً قابل دادو ستد باشد . توضیح آن که موقوفه باید عین مال باشد؛ خواه منقول یا غیر منقول، چه مفروز و چه مشاع. پس وقف همه ی اقسام اموال مذکور در صورت امکان انتفاع از آن با بقای عین مال صحیح است.

البته منظور از این شرط امکان انتفاع از عین موقوفه است نه انتفاع بالفعل؛ مثلاً زمینی را که نه مزروع است و نه بنایی در آن احداث شده است می توان وقف کرد؛ زیرا امکان انتفاع از آن در آینده وجود دارد، و همچنین نباید متصور شود که چون اکثر موقوفات غیر منقول و مفروز هستند ‌بنابرین‏ مال منقول یا مشاع را نمی توان وقف کرد، بلکه هم وقف کردن مال مشاع و غیر مفروز صحیح است و هم وقف کردن مال منقول که بتوان با بقای عین از آن استفاده کرد،اما منظور از این که مورد وقف باید عین باشد، آن است که دین یا حق انتفاع را نمی توان وقف کرد؛ زیرا از دین نمی توان استفاده کرد و حق انتفاع هم با بهره گرفتن از آن باقی نمی ماند؛ مثلاً اگر کسی خانه ای را به مدت دو یا ده سال اجاره کرده باشد، مستاجر نمی تواند حق انتفاع خود را از مورد اجاره وقف کند؛ زیرا در اجاره، مستاجر تنها مالک حق انتفاع است و اگر آن را وقف کند استفاده از آن حق انتفاع سبب می شود به تدریج از میان برود و مالی باقی نمی ماند.^[۸۰]

همچنین وقف دین صحیح نیست ‌به این معنی که کسی که مثلاً ده عدد گوسفند را که از شخصی طلب دارد، پیش از آن که آن را از مدیون تحویل بگیرد، وقف کند. زیرا مقتضای تعریفی که برای وقف کرده‌اند که حبس اصل و آزاد کردن منفعت باشد این است که باید مال موقوف، در خارج وجود داشته باشد تا به سبب عقد وقف اصل آن مال حبس گردد و منفعتش آزاد گذارده شود و معلوم است که دین قبل از تعیین آن از طرف مدیون و قبض طلبکار،امر کلی است و به اعتبار کلیت آن، وجود معین خارجی ندارد پس وقف آن پیش از تعیین، مثل وقف معدوم خواهد بود که باطل است.^[۸۱]

۴ : داشتن منفعت عقلایی و مشروع :

یعنی هدف از وقف انجام خیر و نیکی است و خیر و احسان آن چیزی است که قانون و شرع و عقلا، بدین عنوان می شناسند.

۵ : مقدور التسلیم بودن:

وقف بدون قبض محقق نمی شود و از این رو تسلیم و تسلّم آن شرط صحت عقد است .ضمنا .؛مالیت داشتن- مال موقوفه باید مالیت داشته باشد یعنی ارزش اقتصادی داشته و رافع نیازی از نیازهای اشخاص باشد.^[۸۲]

ب : شرایط اختصاصی مال موقوفه

شرایط اختصاصی مال موقوفه شامل موارد ذیل است :

۱ : عین بودن : از اعیان باشد (نه از منافع یا دیون)

اگر چه به نظر بعضی از فقها عین مترادف با شی ء مادی موجود در خارج می‌باشد اما به نظر بعضی دیگر “مراد از عین آن چیزی است که منفعت نباشد ” ^[۸۳]

یعنی هر چه عین نباشد منفعت و با بر عکس هر آن چه منفعت نباشد عین است ، با این تعریف مفهوم عین اعم از اجسام مادی ، حق و دیگر اموال غیر مادی خواهد بود .در این باره هم چنین عنوان شده است :

” یکی از شرایط مال موقوفه عین بودن آن است .‌بنابرین‏ آن چه عین نیست وقف آن صحیح نمی باشد مانند دین ،مال کلی هر چند که اوصاف آن معلوم باشد و منفعت زیرا مفهوم عین در مقابل این سه مفهوم است و مشمول ادله وقف بر این سه مورد محل تردید است .^[۸۴]