سازماندهی فعالیت مستمری است که مدیر همواره با آن روبه‌روست و منحصر به طراحی سازمان در ابتدای آن نمی‌شود. از این روست که برخی از صاحب‌نظران سازمان و مدیریت ازجمله «همیتون» این وظیفه مدیر را سازماندهی مجدد نام نهادند. (الوانی، ۱۳۶۸، ص ۶۱)

بدین معنی که مدیر دائماً در کار اصلاح و بهبود سازمان و طراحی مجدد آن است. سازمان برای همپایی با محیط متغیر اطرافش باید دائماً در حال تغییر و تحول باشد و مدیر است که به کمک سازماندهی محیط این حالت پویا را در سازمان حفظ می‌کند.

عسگریان (سال ۱۳۷۱) در کتاب سازمان و مدیریت آموزش و پرورش درباره سازماندهی به عنوان یکی از وظایف مدیران آموزشی می‌نویسد: «سازماندهی در محل عبارت است از ایجاد نظم و نسق کاری برای هر کس به انضمام هماهنگ کردن و مرتبط ساختن مساعی یک عده، با ایجاد موازین خاصی به طرف هدف‌های مشخص» به وسیله یک سازماندهی خوب می‌توان صرفه جویی در زمان و امکانات مادی و مساعی نیروی انسانی را ایجاد نمود و حداکثر استفاده از حداقل امکانات را موجب گردید. لازمه سازماندهی یک کار گروهی، مطالعه زمان، برآورد امکانات مادی، تقسیم کار و تهیه وسایل لازم است. سازمان دادن پایه های مؤسسه‌ را محکم می‌کند. لازم است بر اصولی متکی شود چون:

• • هر گروه باید دارای مسئولی باشد که در مقابل مافوق‌تر خود مسئولیت دارد.

• • مسئولین باید توجه به کیفیتشان به کار گمارده شده و بدون در نظر گرفتن کیفیت افراد مسئولیتی به آن ها واگذار نشود، تا ثمره بهتری عاید شود.

• • برای روز مبادا، جهت هر مسئولی جانشینی در نظر گرفته شود.

• • با توجه به مسئولیت‌ها و وظایف هر یک از کارکنان، در صورت مشاهده زمان اضافی، کار فوق‌العاده برای آنان تعیین شود.

• • کارها باید بین اعضاء هم ردیف شوند.

• تخصص‌ها در مسیر خود به کار گرفته شوند، از واگذاری امور خارج از تخصص به افراد جلوگیری شود.

ایشان معتقدند علاوه بر اصول مذکور سازماندهی باید:

1. 1. طرح و برنامه‌ریزی‌های آموزشی و پرورشی: مدیر وظیفه دارد، امور سازمانی را طرح نموده و جهت اجرای امور برنامه‌ریزی نماید، برنامه‌ریزی یعنی عملیاتی که مدیر بدان وسیله نقشه کارهای مربوطه به هدف‌های سازمان و راه و روش برآورد آن ها را برای آینده تهیه می‌بیند.

1. 1. سازماندهی: یعنی ایجاد نظم و نسق کاری برای هر کس به انضمام هماهنگ کردن و مرتبط ساختن مساعی یک عده با ایجاد موازین خاصی به طرف هدف‌های مشخص

1. 1. پیش‌بینی: یعنی پیش‌بینی انجام امور سازمان با بهره گرفتن از منابع اطلاعاتی اداری و غیر اداری که از محیط کاری منشعب می‌شود و با به کار بردن بینش و اندیشه‌های مشخص.

1. 1. هدایت و رهبری: یعنی هدایت و رهبری دستگاه تحت مدیریت فرد در مسیر برآورد هدف کلی آن مؤسسه‌

1. 1. ایجاد روحیه؟ یعنی تشویق و ترغیب کارکنان سازمان برای انجام کار جهت حصول به اهداف سازمانی.

1. 1. اجرای صحیح مقررات به منظور باروری هدف‌های تربیتی.

1. 1. رعایت مقررات انضباطی کارکنان با توجه به تحکیم روابط انسانی و علت‌یابی بی نظمی احتمالی اعضاء

1. تشکیل جلسه و همکاری‌ها، به منظور انتقال اطلاعات، ایجاد زمینه مشاوره، تعلیم دادن و توزیع نمودن وظایف (عسگریان، ۱۳۸۵، ص ۹۸-۱۰۴)

از بین وظایف مدیران که شرح آن از دیدگاه‌های مختلف رفته چهار وظیفه به عنوان وظایف کلی و عمومی مدیران انتخاب نموده و به طور مختصر بیان شده است.

وظایف منتخب عبارتند از: برنامه‌ریزی، سازماندهی، هماهنگی، تحکیم روابط انسانی.

امروز درباره عناصر مدیریت و یا وظایفی که مدیر به اعتبار مقام و موقعیت سازمانی خود انجام می‌دهد وحدت نظری وجود دارد. (اقتداری، ۱۳۷۲، ص ۶۲)

برنامه‌ریزی

برای برنامه‌ریزی تعاریف متعددی وجود دارد که هر یک از آن ها با توجه به دیدگاه، ویژه تعریف کننده و وابستگی او به حوزه علم و دانش خود است. مثلاً:

«برنامه‌ریزی شامل تعیین هدف و وضع خط مشی، تبدیل هدف به صورت برنامه عملیات و پیش‌بینی چگونگی اجرای آن ها می‌شود به عبارت دیگر برنامه‌ریزی ‌بر اساس پیش‌بینی، دورنگری درباره این که برای رسیدن به هدف معینی چه کاری، چگونه و در طی چه مدت زمان و به وسیله چه افرادی بایستی انجام شود استوار است. (اقتداری، ۱۳۷۲، ص ۶۷).

برنامه‌ریزی فراگردی است مداوم، حساب شده و منطقی، جهت‌دار و درونگر، به منظور ارشاد و هدایت فعالیت‌های جمعی برای رسیدن به هدف مطلوب». (فیوضات، ۱۳۸۱، ص ۱۷)

اصولاً برنامه‌ریزی به مدیران و کارکنان سازمان این امکان را می‌دهد که با آزادی بیشتر آنچه را که خواستارند به دست آورند و مدیران موفق برای برنامه‌ریزی اهمیت و ارزش فوق‌العاده‌ای قائل هستند و از آن به عنوان بزرگترین اهرم آن برای پیش‌بینی صحیح فعالیت‌های مثمر به ثمر می‌باشد.

الوانی برای یک برنامه‌ریزی جامع مراحل زیر را مورد توجه قرار می‌دهد: (الوانی، ۱۳۶۸، ص ۵۸)

1. 1. تعیین و تدوین اهداف و آینده سازمان

1. 1. شناخت اهداف و استراتژی‌های موجود در سازمان

1. 1. تجزیه و تحلیل شرایط محیطی سازمان

1. 1. شناخت وضع موجود سازمان

1. 1. تعیین تغییرات مورد لزوم

1. 1. تصمیم‌گیری ‌در مورد استراتژی‌های مطلوب

1. 1. اجرای استراتژی‌های جدید

1. کنترل و سنجش استراتژی‌های جدید در عمل

اما دکتر اقتداری برنامه‌ریزی را شامل سه مرحله زیر می‌داند: (اقتداری، ۱۳۷۲، ص ۷۶)

«برنامه‌ریزی شامل تعیین و وضع خط مشی، تبدیل هدف به صورت برنامه عملیات و پیش‌بینی چگونگی اجرای آن ها می‌باشد.»

‌بنابرین‏ تعیین هدف‌ها و خط مشی‌های سازمان یکی از مسائل اساسی برنامه‌ریزی است که این هدف‌ها و خط مشی‌های کلی باید به هدف‌های متعدد و جزئی تجزیه شوند تا جهت فعالیت‌های روزانه افراد و واحدهای مختلف دستگاه را تعیین کنند.

سازماندهی

قبل از پرداختن به سازماندهی به عنوان یکی دیگر از وظایف مدیر، ذکر تعاریفی چند از سازمان ضرورت دارد.

سازمان عبارت است از اجتماع یاز انسان‌هایی با عقاید و ایدئولوژی‌های مختلف که همگی متفق‌القول برای به ثمر رساندن یک و یا چند هدف مشخص و معین با یکدیگر همگامی و همکاری نموده از کلیه امکانات تکنولوژی جدید نیروی انسانی استفاده می‌کنند. (پرهیزگار، ۱۳۸۲، ص ۹۷)

دکتر عسگریان در کتاب سازمان و مدیریت آموزش و پرورش ضمن بیان تعریفی از سازمان معتقد است که سازمان‌ها در هر جامعه‌ای متاثر از هر شرایطی که باشند، باید ویژگی‌هایی داشته باشند که پاره‌ای از آن ها را به شرح زیر بیان می‌کند:

• • کاملاً ساده و از ایجاد مخارج گزاف به دور باشد.

• • وظایف اعضاء را روش و کامل در اختیارشان قرار دهد.

• • انجام امور را تسریع کند.

سرسختی روانشناختی

سرسختی روانشناختی یکی از عوامل مهم شخصیتی است که در چگونگی مقابله شخص با فشار روانی تاثیر دارد. سرسختی روانشناختی عبارت است از خصوصیات شخصیتی خاصی که سه ویژگی تعهد، مبارزه جویی و حس کنترل دارد و فرد را در مقابل فشار روانی مقاوم می‌کند. سالواتور مدی و سوزان کوباسا(۱۹۸۸) به مدت ده سال بر روی افرادی که شخصیت سرسخت نامیده می شدند مطالعه و تحقیق کردند. به نظر می رسید این افراد در مقابل فشار روانی بسیار مقاوم اند و تحت تاثیر موقعیت های فشار زا نه تنها آسیب روانی نمی بینند بلکه به استقبال آن ها می‌روند و این موقعیت ها را برای رشد و پیشرفت در زندگی خود ضروری می دانند. مطالعات کوباسا و مدی با مقایسه مدیران شرکت ها شروع شد و سپس بروی دانشجویان فارغ التحصیل نیز تحقیقاتی انجام دادند ‌به این ترتیب که آن ها را در یک موقعیت فشارزای روانی همچون ارزیابی یک مهارت ویژه قرار دادند. تحقیق نشان داد آنهایی که شخصیت سرسخت دارند فشار روانی کمتری را تجربه می‌کنند و کمتر تحت تاثیر فشار روانی دچار احساس تهدید می‌شوند. به طور کلی نتایج پژوهش های آن ها نشان داد که گروه مقاوم خصایص زیر را داشتند:

1. 1. آن ها احساس تعهد شخصی نسبت به خود، کار، فامیل و دیگر ارزش های با ثبات دارند.

1. 1. آن ها احساس می‌کردند که روی شغل، زندگی و روابطشان کنترل دارند.

1. آن ها وقایع زندگی را به عنوان یکسری چالش ها و مبارزه برای پیشرفت ضروری می‌دانستند.

در افراد سرسخت حس تعهد در مقابل حس بیگانگی است. در دانشجویان سرسخت تعهد شخص در روابطش باعث می شود که در مواقع فشار روانی از حمایت اطرافیان برخوردار باشد. در مفهوم مبارزه جویی، که در مقابل احساس تهدید است، ارزیابی شناخته نهفته است، یعنی باور به اینکه دگرگونی در زندگی امری است عادی و باید آن را به عنوان فرصتی برای رشد به شمار آورد تا تهدیدی برای احساس ایمنی. حس کنترل در مقابل حس درماندگی است. کسانی که در موقعیت های فشارزا به جای احساس درماندگی، موقعیت را در اختیار خود می بینند بیشتر احتمال دارد که برای تغییر موقعیت، اقدام کنند(آقا یوسفی و همکاران، ۱۳۸۸).

سرسختی روان شناختی در افراد نگرشی را به وجود می آورد که شیوه رویارویی با مسائل مختلف زندگی را تحت تاثیر قرار می‌دهد. افراد سرسخت حوادث زندگی را به طور قابل درک و همراه با تنوع و گوناگونی در نظر می گیرند. در مقابل، افرادی که سرسختی پایینی دارند، نسبت به حوادث دچار احساس بیگانگی، ناتوانی و تهدید می‌شوند و کنترل کمتری روی آن ها دارند (زاکین و همکاران^[۷۷]، ۲۰۰۳).

فقدان والدین می‌تواند رشد شخصیت فرزندان را متأثر سازد که یکی از جنبه‌های مهم شخصیتی، سرسختی روانشناختی است به طوری که کوباسا(۱۹۷۹) سرسختی را یک ویژگی شخصیتی می‌داند که در مواجهه با حوادث فشارزای زندگی به عنوان یک منبع مقاومت و سپر محافظ عمل می‌کند. او با بهره گرفتن از نظریه های وجودی در شخصیت، سرسختی را ترکیبی از باورها ‌در مورد خویش و جهان تعریف می‌کند که از سه مؤلفه تعهد، کنترل و مبارزه جویی تشکیل شده و در عین حال یک ساختار واحد است که از عمل یکپارچه و هماهنگ این سه مؤلفه مرتبط با هم سرچشمه می‌گیرد. از نظرکوباسا(۱۹۷۹) تعهد، احساس درآمیختگی با بسیاری از جنبه‌های زندگی مثل خانواده، شغل و روابط بین فردی است. فردی که این احساس را دارد، معنا و هدفمندی زندگی و کار و خانواده را دریافته است. کنترل، اعتقادی است مبنی بر این که رویدادهای زند گی و پیامدهای آن، قابل پیش‌بینی و کنترل هستند و می توان آن ها را تغییر داد . مبارزه جویی عبارت است از این باور که تغییر، جنبه ای عادی از زندگی است و وضعیت های مثبت یا منفی که به سازگاری مجدد نیاز دارند، فرصتی برای رشد و یادگیری بیش تر هستند نه، تهدیدی برای امنیت و آسایش فرد (اربس و همکاران،۲۰۱۱).

سرسختی روانشناختی چیزی فراتر از جمع سه مؤلفه تعهد، کنترل و مبارزه جویی است. انعطاف پذیری روانشناختی افراد سرسخت، صرفاً از تأثیر انفرادی این سه مؤلفه سرچشمه نمی گیرد، بلکه ناشی از شیوه مقابله ای خاصی است که با ترکیب پویای این مؤلفه هم خوان است(پارکز و رندال، ۱۹۸۳).

در واقع، سرسختی روانشناختی ساختار واحدی است که به یکپارچه سازی مؤلفه هایش می پردازد و در آن ها یک همگونی ایجاد می‌کند (کوباسا و همکاران، ۱۹۸۸؛ به نقل از حمیلی،۱۳۸۶). سرسختی روانشناختی به عنوان یک ویژگی شخصیتی، نگرش درونی خاصی را به وجود می آورد که شیوه رویارویی افراد با مسایل مختلف زندگی را تحت تأثیر قرار می‌دهد . نیز سرسختی روانشناختی باعث می شود که فرد استرس های خود را به صورتی واقع بینانه و با بلند نظری مورد توجه قرار دهد. همچنین، سرسختی روانشناختی زاییده دانشی است که بر مبنای آن، شخص برای پاسخ گویی به استرس ز اها به منابع بیش تری دست پیدا می‌کند؛ به عبارتی، یک احساس بنیادی از کنترل است که به فرد سرسخت امکان دستیابی به تعدادی از راهبرد های مفید و مؤثر را می‌دهد. در نهایت، سرسختی روانشناختی باعث تقویت و پرورش دیدی خوشبینانه نسبت به استر س های روانی می شود در واقع، سرسختی روانشناختی سپری در برابر برانگیختگی شدید فیزیولوژیکی در اثر حوادث استرس زاست و برخی از محققان معتقدند استرس عامل آسیب پذیریی مهم در مقابل بیماری ها می‌باشد.

ویژگی های متعددی را می توان برای سرسختی روانشناختی مطرح نمود از جمله: ۱٫ حس کنجکاوی قابل توجه ۲٫ تمایل به داشتن تجارب معنی دار ۳٫ اعتقاد به مؤثر بودن آن چه که مورد تصور ذهنی قرار گرفته است ۴٫ انتظار این که تغییر امری طبیعی است و هر محرک با اهمیت می‌تواند موجب رشد و پیشرفت گردد ۵٫ ابراز وجود، نیرومندی و پرانرژی بودن ۶٫ توانایی استقامت و مقاومت.

مرحوم دکتر شهیدی نیز با بیان اینکه شیء باید محدود باشد در وجود و هم در عرض با بیانی دیگر از قابل اختصاص بودن، مال را این طور تعریف کرده‌اند که : «مال عبارت از چیزی که دارای ارزش اقتصادی باشد “( ۱۳۸۰ , ص ۲۸۴ )
عده ای با انتقاد ‌به این تعاریف گفته اند که در تعریف مال کافی نیست که فقط قابلیت اختصاص یافتن و رافع نیاز بودن را بیان کنیم (جعفری لنگرودی، ۱۳۸۰ص ۳۵) و با تأکید بر عناصر شماری در آخرین عناصر شماری از مال، آن ها را این گونه برشمرده اند که:

۱) چیزی مادی یا معنوی که به کسی اختصاص داده شده باشد و یا قابل اختصاص باشد ۲) دارای نفع باشد ۳) نفع مذکور را قانون ملغی نکرده باشد ۴) عقلایی بودن نفع ۵) مستقلاً قابل نقل و انتقال باشد ۶)عرفاً قابل تقویم باشد. (جعفری لنگرودی ، ۱۳۸۲ , ص ۴۹۵)

عده ای نیز چهار عنصر را در مالیت شیء دخیل می دانند که عبارتند از: ۱) شیء دارای منفعت یا خاصیت باشد۲) نگهداری شیء به لحاظ منفعت یا خاصیت معقول باشد ۳) منفعت یا خاصیت مورد نهی قانون‌گذار نباشد ۴) خردمندان در ازای آن مال بپردازند. (، حکمت نیا، ۱۳۸۷,ص ۱۶۴)

با در نظر گرفتن عناصر یاد شده از مال این نتیجه به دست می‌آید که مال از امور نسبی است و اینکه از چه جهتی نسبی است سه جهت را ذکر کرده‌اند و آن ها عبارتند از: الف) از جهت مالک مال ب) از نظر زمان ج) از نظر مکان (جعفری لنگرودی، ۱۳۸۷، ص ۵۶۰)

بند ب : انواع مال

الف : مال مادی

مال مادی مالی است که با ابعاد مادی یا حداقل پایگاه ملموس و قابل احساس مادی دارد .این اموال فضا را اشغال می‌کند و دارای طول و عرض است مانند میز , ماشین , خانه ( محمدی , اسدی , ۱۳۹۱ , ص ۵ ) می توان اینگونه در باب مال مادی گفت که قابل فروش قیمت گذاری و مبادله هستند در واقع در فروش مثلا یک اتومبیل ما مال مادی خود را بر اتومبیل در ازاء مبلغی به دیگری واگذار می‌کنیم.

ب : مال غیر مادی

اموال غیر مادی به آن دسته اطـلاق مـی شـد کـه ویژگـی مالیت را با خود به همراه داشته، اما قابل لمس و اشاره در عالم خارج نبودند، اگر چـه منـشأ یا نتیجه ی آن ها، این ویژگی را داشت . اموال مادی، همان آفریده های طبیعی هستند کـه انسان ها در طول عمر خود متصرّف و امانت دار آن هستند؛ اما اموال غیر مـادی یـا آفریـده های فکری، پدیده‌های اجتمـاعی از جـنس فکـر، ایـده و اعتبـار اسـت.( داراب پور , ۱۳۹۱ , ص ۲۸-۲۹ ) برخی معتقدند که “اموال غیر مادی، اموالی هستند که وجود مادی در خارج ندارنـد؛ ولی جامعه به وجود آن ها اعتبار داده و قانون آن ها را شناخته اسـت، ماننـد حـقّ تـألیف و حق تصنیف “( انصاری , ذوالفقاری , ۱۳۹۱ , ص ۸) و مرحوم کاتوزیان نیز با بیان این که حقوق معنوی، حقـوقی هستند که متّکی بر ارزش ابتکارها و تراوش های ذهنی انسانند، به تعریف امـوالی پرداختـه است که بخش مهمی از آن ها غیر مادی است .( ۱۳۷۸ , ص ۲۳ )

اموال غیر مادی از جهت قابلیت دوام و اعتبار هم چنین تاثیر قوه فکر و اندیشه قابل تقسیم هستند که برخی از انواع آن به گونه های دیگر دسته بندی می‌شوند .

گفتار دوم : تقسیم بندی اموال غیر مادی

بند الف : تقسیم از جهت قابلیت دوام و اعتبار

اعتبار برخی از اموال غیر مادی بعد از گذشت مدتی، منقضی می شود و قانون از حمایت آن ها دست برمیدارد. ماده ۱۶ قانون ثبت اختراعات و طرحهای صنعتی و علائم تجاری مصوب ۱۳۸۶ مقرر می‌دارد: «اعتبار گواهینامه اختراع با رعایت این ماده، پس از بیست سال از تاریخ تسلیم اظهارنامه اختراع منقضی می شود…» ماده ۱۲سابق قانون حمایت حقوق مؤلفان و مصنفان و هنرمندان مصوب ۱۳۴۸ مدت استفاده از حقوق مادی پدید آورنده که به موجب وصایت با وراثت منتقل می شود سی سال بعد از مرگ پدید آورنده بیان می کرد و در اصلاحیه سال ۱۳۸۹ این مدت به پنجاه سال افزایش یافت. در مقابل این گونه اموال، اموالی غیر مادی وجود دارد که با گذشت زمان اعتبار و حمایت قانون از آن، از بین نمیرود مانند سهام شرکت‌ها. این اموال ممکن است از شخصی به شخص دیگری منتقل شود اما تا زمانی که وجود دارند، قانون از آن ها حمایت می‌کند و دارای اعتبار هستند. ( محمدی , انصاری , ۱۳۹۱ , ص ۶ )

بند ب : تقسیم اموال غیر مادی از جهت وابستگی آن ها به اموال مادی

بعضی از اموال غیر مادی مانند حقوق عینی و دینی ماهیتاً انتزاعی و ناملموس هستند ولی این حقوق در ارتباط با یک یا چند مال مادی ملموس شناسایی می‌شوند مثل انتفاع از یک اتومبیل و حق ارتفاق از ملک. این ها را اموال غیرمادی نسبی می‌گویند در مقابل، گروه دیگری از اموال غیرمادی مانند حق مؤلف و حق اختراع و حق کسب یا پیشه یا تجارت و حق زارعانه به طور کامل انتزاعی و ناملموس هستند. این ها را غیرمادی مطلق می‌نامند. ( پیوست شماره ۳ ) و به طور معمول و قتی از اموال غیرمادی صحبت می شود، منظور، این گروه از اموال غیرمادی است نه گروه اول.( محمدی , اسدی , ۱۳۹۱ , ص ۷ )

بند ج : تقسیم از جهت تاثیر قوه فکر و اندیشه در ایجاد آن ها ( مالکیت فکری )

برخی از اموال غیر مادی، قوه اندیشه و فکر و ابتکار در ایجاد آن ها نقش اساسی دارد مانند حقوق مؤلف، حق اختراع و… . به عبارت دیگر، فکر و اندیشه و تخیل مؤلف و مخترع است که اثر یا اختراعی را به وجود میآورد و هر کسی که از تخیل و اندیشه و فکر قویتری برخوردار باشد اثرو دستاوردی ماندگار خلق می‌کند. این بخش از اموال غیر مادی که مالکیت فکری نامیده می شود، زائیده فکر بشر است و بر خلاقیت های فکری مانند آثار ادبی وهنری، اختراعات، طرحهای صنعتی، علائم و نامهای استفاده شده در تجارت و بازرگانی و غیره گواهی می‌دهند . واژه Intellectual صرفاً اشاره به غیر قابل لمس بودن این گونه اموال ندارد بلکه به حمایت ‌از فعالیت‌های فکری بشراشاره دارد.( محمدی , اسدی ,۱۳۹۱ , ص ۸ ) مالکیت فکری حقوقی است که به صاحب آن اجازه می‌دهد از منافع و شکل خاصی از فعالیت یا فکر انسان منحصراً استفاده نماید و هدف آن صیانت از مالکیت فکری و نیز حمایت از حقوق ناشی از آفرینش ها و خلاقیت های فکری و معنوی در زمینه‌های علمی , صنعتی , ادبی و هنری و تشویق و ترغیب گرایش به ایجاد این آفرینش ها با هدف توسعه ی اقتصادی و اجتماعی و بهبود و زندگی بشر می‌باشد .( نصیری , ۱۳۸۷ , ص ۲۷ )

گفتار سوم : مالکیت فکری و تفکیک اموال غیر مادی و بررسی خاص آن

بند الف : اموال غیر مادی غیر فکری و تقسیم آن

اموال غیر مادی غیر فکری را هم میتوان از دو جهت تقسیم کرد:

الف : از جهت لزوم یا عدم لزوم سرمایه گذاری اولیه

به دست آوردن برخی از اموال غیر مادی غیر فکری ‌از آغاز نیازمند صرف هزینه است. فردی که تمایل به داشتن سهام شرکت‌های سهامی دارد باید قیمت سهام را بپردازد تا مالک سهام شرکت گردد اما برخی از اموال غیر مادی غیر فکری نیازمند هزینه مادی و سرمایه‌گذاری اولیه نیست. مستأجر بدون پرداخت پول بعد از گذشت مدتی که به محل تجاری رونق نسبی بدهد دارنده حق کسب یا پیشه یا تجارت می‌گردد.( محمدی , اسدی , ۱۳۹۱ ,ص ۹)

ب : از جهت چگونگی ایجاد و تملک آن ها از نظر زمانی

از نتایج آلودگی نفتی آبها و اسناد مربوط به آن که بگذریم طرح این مسئله مهم است که رابطه اصل حاکمیت دولت‌ها بر منابع طبیعی خود و منع انتقال آلودگی به دیگر دولت‌ها چیست؟ باید توجه داشت حق دولت‌ها در بهره برداری از منابع خود نباید موجب لطمه به حق دیگر دولت‌ها در این زمینه شود. اصل طلایی اعلامیه استکهلم (اصل ۲۱) نیز همین مطلب است که میان حاکمیت بر منابع طبیعی و لزوم محافظت از محیط زیست پیوندی برقرار است. دیوان هم در قضیه مشروعیت سلاح‌های هسته ای (۱۹۹۶) ‌به این موضوع اشاره دارد که “دولت‌ها بر طبق منشور ملل متحد و اصول حقوق بین الملل برای بهره برداری از منابع خود مطابق با سیاست‌های زیست محیطی دارای حقوق حاکمه هستند”. در واقع به جای استفاده از عبارت حاکمت (sovereignty) از عبارت حق حاکمه (sovereign right) استفاده می‌کند. اصل منع سوء استفاده از حق نیز مؤید این نکته است کهیک کشور نمی تواند به بهانه اعمال حاکمیت موجب خسارت به دیگر کشورها و حتی مناطق میراث مشترک بشرت شود^[۲۵].

۶٫ مروری بر واقعه

خلیج مکزیک نهمین خلیج بزرگ دنیا‌ است. این خلیج در شرق امریکا و غرب کوبا و شمال مکزیک واقع شده است. سکوی نفتی دیپ واتر هوریزن در تنگه می سی سی پی و ۴۰ مایلی ایالت لوئیزیانای امریکا واقع شده است.

رئیس شرکت بی پی مدعی است که شرکت ترنس اوشن (از طرف بی پی) در این سکو مشغول فعالیت بوده که ناگهان تجهیزاتش از کار می افتد. سکوی نفتی پس از انفجار و آتش گرفتن به زیر آب می رود و از آن زمان به گزارش یک شرکت آماری فنی روزانه ۳۵۰۰۰ تا ۶۰۰۰۰ بشکه نفت وارد آبهای منطقه می شود. رئیس جمهور امریکا بیان داشت “اینک ما با یک فاجعه زیست محیطی مواجه هستیم”. تخمین زده می شود حدود ۱۰۰ میلیون بشکه نفت خالص از این سکو وارد دریا شد. همزمان این شرکت به ایجاد یک سیستم مبارزه با آلودگی در نزدیکی سکو به مکش نفت سطح آب اقدام می‌کند و در بیرون از منطقه آن را از بین می‌برد. این سیستم می‌تواند روزانه ۵۰۰۰ تا ۱۰۰۰۰۰ بشکه نفت در روز را از ‌نفت‌های خارج شده کاهش دهد. این فاجعه شبیه واقعه نشت نفت شرکت اکسون در سال ۱۹۸۹ است که در آن زمان ۱۱ میلیون نفت خارج شد^[۲۶].

۷٫ ارزیابی قضیه سکوی دیپ واتر هوریزن از منظر حقوق بین الملل محیط زیست

در این بخش باید ‌به این سؤالات پاسخ داده شود: عامل این آلودگی کیست؟ قانون حاکم بر قضیه چه قانونی است؟ کشور یا نهاد صالح به رسیدگی کدام کشور است؟ حدود مسئولیت مدنی و کیفری عامل تا کجاست؟‌ معاذیر رافع وصف متخلفانه چگونه است؟

مقدمتاً باید اشاره کرد که وضعیت مذکور از مصادیق تعریف آلودگی در کنوانسیون حقوق دریاها می شود. چنان که گفته شده این منطقه محل زندگی ماهیان، میگوها و پرندگان خاصی است. این فاجعه زیست محیطی به اکوسیستم منطقه و حیات جانوران لطمه وارد می‌کند و موجب آلودگی آب، ساحل و خسارت به ماهیگیرانمی شود. این آلودگی موجب رسوب در ساحل و خسارت به پوشش گیاه و خاکی و فرایش آن می شود. این ها آثار کوتاه مدت این واقعه است. در بلندمدت شاهد لطمه به زنجیره غذایی ماهیان و دیگر جانوران دریایی خواهیم بود. لذا عناصر شدت و عمق آلودگی مذکور در ماده ۱ کنوانسیون ۱۹۸۲ در این مورد محقق شده است.

اولاً باید توجه داشت که عمل شرکت بریتیش پترولیوم یک عمل خصوصی تجاری است که نمی تواند عمل دولتی یا حاکمیتی تلقی شود (برخلاف شرکت ملی نفت ایران که به زعم دیوان بین‌المللی دادگستری ارگانی دولتی است). عامل آلودگی در این قضیه یک شرکت خصوصی است که البته عملش فاقد وصف تعمد بوده است. همان‌ طور که گفته شد در رویکرد مسئولیت ناشی از اعمال منع نشده ملاک طرح مسئولیت فقط خسارت است و عنصر معنوی یا شخص در آن جایی ندارد.

ثانیاًً اینکه در خصوص قضیه حاضر اقدام شرکت بریتیش پترولیوم در خصوص حفاری بستر دریا برای استخراج نفت فی نفسه عملی متخلفانه نبوده است و عملی مجاز در حقوق بین الملل بوده است. خسارت ناشی از اشکالات فنی (که با تقصیر و قصور متفاوت است زیرا در این دو حالت وجود عمل متخلفانه مفروض است) ما را به رویکرد مسئولیت ناشی از اعمال منع نشده سوق می‌دهد که در این مسئولیت برخلاف مسئولیت ناشی از تقصیر و قصور نیازی به جبران خسارت به معنای عام (شامل عاده وضع به حال سابق و غیره) نیست بلکه پرداخت غرامت کفایت می‌کند. لذا عامل این واقعه، مسئولیت پرداخت غرامت دارد. به عبارت دیگر شرکت بریتیش پترولیوم از لحظه ورود خسارت مسئولیت خواهد داشت.

ثالثاً این ادعا که این شرکت به استناد فورس ماژور معذور است در پارادایم مسئولیت ناشی از اعمال منع نشده قبال استماع نخواهد بود. تنها موردی که باقی می ماند این است که این شرکت در برابر چه اشخاصی مسئولیت دارد. این شرکت چند هفته پس از حادثه موافقت کرد که مبلغ ۲۰ میلیارد دلار به ساکنین خلیج مکزیک و بازرگانان متأثر از فاجعه غرامت پرداخت نماید. طبق موافقتنامه ای که میان این شرکت با دولت امریکا امضا شد قرار شد صندوقی به ریاست قاضی فین برگ (Feinberg) که قاضی صندوق خسارات یازده سپتامبر هم بود ایجاد شود. خواهان هایی که به حکم این داور اعتراض داشته باشند می‌توانند به یک هیئت سه نفری از قضات رجوع نمایند. رئیس جمهور امریکا مدعی است اختصاص ۲۰ میلیارد دلار به معنای انتفای مسئولیت بریتیش پترولیوم نیست و دولت می‌تواند دیگر مجازات های کیفری و اداری را علیه این شرکت در نظر گیرد. همچنین شرکت حقوقی لانیر (Lanier Law Firm) به نمایندگی از ۱۰۰ ماهیگیر علیه بریتیش پترولیم، شرکت ترنس اوشن، شرکت بین‌المللی کامرون و خدمات انرژی البرتون طرح دعوا نموده است.

تأسیس صندوق از سوی بریتیش پترولیوم هرچند در راستای حقوق بین الملل محیط زیست و در راستای اصل پرداخت خسارت از سوی عامل خسارت بوده است (خصوصاًً اینکه دادرسی عادلانه را نیز در نظر گرفته است) اما محدود کردن خواهان ها به موارد مذکور دور از انصاف خواهد بود. همان‌ طور که به ویژگی عام الشمول بودن تعهدات زیست محیطی اشاره شد باید این امکان فراهم شود که هر زیان‌دیده ای از هر نقطه ای از جهان بتواند ‌به این صندوق مراجعه نماید.

• • مارینا^[۳۸](۲۰۰۶) به بررسی تاثیر فعالیت های فوق برنامه بر پیشرفت تحصیلی می پردازد. و در پژوهش خود ‌به این نتیجه می‌رسد که فعالیت های فوق برنامه بر پیشرفت تحصیلی دانش آموزان تاثیر دارد.

• • بیسکر^[۳۹](۲۰۰۶) به بررسی تاثیر فعالیت های فوق برنامه بر پیشرفت تحصیلی می پردازد. و در پژوهش خود ‌به این نتیجه می‌رسد که فعالیت های فوق برنامه بر پیشرفت تحصیلی دانش آموزان تاثیر دارد.

• • گاسیل و مورفی^[۴۰](۲۰۰۴) در پژوهش خود به تاثیر خودکارآمدی بر پیشرفت تحصیلی پرداختند و آن ها در نتایج خود بیان داشتند، که خودکارآمدی پیشرفت تحصیلی را تحت تاثیر قرار می‌دهد و همچنین بین دختران و پسران در مؤلفه های خودکارآمدی تفاوت معناداری وجود ندارد.

• شانک و پاجارس^[۴۱](۲۰۰۲) در پژوهش خود نقش جنسیت را در خودکارآمدی ریاضی و کامپیوتر دانش آموزان را مورد بررسی قرار دادند، و ‌به این نتیجه رسیدند که خودکارآمدی ادراک شده ریاضی وکامپیوتر در پسران بیشتر از دختران می‌باشد.

خلاصه:

در این فصل با توجه به موضوع پژوهش، مشتمل بر چندین بخش بود. در ابتدا مفاهیم، مربوط به فعالیت های فوق برنامه، خودکارآمدی و عملکرد تحصیلی بیان شد. در بخش بعدی به پژوهش های انجام یافته مرتبط با موضوع تحقیق اشاره گردید.

فصل سوم

روش تحقیق

۳-۱٫ مقدمه

رویکرد به روش تحقیق، از زمان هبوط آدم، آغاز شد. این رویکرد ناشی از حس کنجکاوی و توانایی فوق العاده انسان در فهم و تحلیل ذهنی است. کنجکاوی یکی از ویژگی های فطری انسان ها است. یکی از مهمترین روش های ارضای حس کنجکاوی، پژوهش است. فصل روش تحقیق یکی از فصول مهم هر تحقیق علمی است. جان دیوی، پژوهش را فرایند جستجوی منظم برای مشخص کردن یک موقعیت می‌داند. ‌بنابرین‏ پژوهش فرآیندی است که از طریق آن می توان درباره امور ناشناخته به جستجو پرداخت و نسبت به آن شناخت لازم را کسب کرد (مقیمی، ۱٣۹۰).

در این فصل، ابتدا روش تحقیق و فرایند تحقیق بیان می‌گردد. سپس جامعه آماری، حجم نمونه، روش نمونه گیری، ابزار جمع‌ آوری اطلاعات و روش تجزیه و تحلیل داده ها توصیف می‌گردد.

۳-۲٫ روش انجام تحقیق

باید اذعان نمود که از بخش های مهم هر پژوهش، مشخص نمودن روش انجام تحقیق می‌باشد. روش تحقیق مجموعه ای از قواعد، ابزار ها و راه های معتبر (قابل اطمینان) و نظام یافته برای بررسی واقعیتها، کشف مجهولات و دستیابی به راه حل مشکلات است (خاکی، ۱٣٨۹). به دلیل اینکه این پژوهش در صدد رفع نیازهای انسانی می‌باشد، از نوع کاربردی است. همچنین مطالعه حاضر ‌بر اساس طرح پژوهش و اهداف آن، یک مطالعه علی مقایسه ای، از نوع طرح های توصیفی- توجیه می‌باشد، در این نوع پژوهش ها متغیر مستقل اتفاق افتاده و دستکاری آن غیر ممکن است. یعنی متغیر مستقل( فعالیت های فوق برنامه) پیشتر اتفاق افتاده و پژوهشگر از طریق مطالعه ای گذشته نگر در صدد رسیدن از طریق متغیر وابسته( خودکارآمدی تحصیلی و عملکرد تحصیلی) به متغیر مستقل برسد(گال^[۴۲] و همکاران،۱۳۸۷، ترجمه نصر و همکاران).

۳-۳٫ نحوه اجرای تحقیق

در ابتدا دانش آموزانی در ناحیه یک آموزش و پرورش شهرستان بندرعباس که دارای معیارهای ورودی( از جمله دختر بودن، دانش آموز دوره راهنمایی، ساکن ناحیه ۱ آموزش و پرورش شهرستان بندرعباس بودن، و داشتن رضایت آگاهانه از شرکت در پژوهش) پژوهش هستند، از دو مدرسه متفاوت، یعنی مدرسه ای که فعالیت های فوق برنامه در آن مدرسه برگذار می شود، و مدرسه ای که فعالیت های فوق برنامه در آن برگذار نمی شود؛ انتخاب کرده، سپس از آزمودنی ها دعوت خواهد شد تا در یک جلسه توجیه حضور یابند که در آن جلسه طرح پژوهش، و نحوه تکمیل پرسشنامه توضیح داده می شود، اما هیچگونه اطلاعاتی درباره اهداف یا متغیرهایی که قصد ارزیابی داریم ارزیابی کنیم، مطرح نخواهد شد. سپس از همه افراد نمونه پس آزمون گرفته می شود.

٣-۴٫ فرایند تحقیق

برای انجام این تحقیق، مراحل زیر طی شده است:

تدوین پرسش آغازین

مطالعات اکتشافی

تدوین مدل مفهومی تحقیق

تعیین ابزار جمع‌ آوری داده ها و تعیین روایی و پایایی ابزار سنجش داده

جمع‌ آوری داده ها از طریق پرسشنامه

تجزیه و تحلیل اطلاعات با بهره گرفتن از نرم افزار spss

بحث و بررسی و نتیجه گیری

نمودار ۳-۱. فرایند تحقیق

۳-۵٫ جامعه آماری، روش نمونه‏گیری و حجم نمونه

جامعه آماری این تحقیق شامل کلیه دانش آموزان دختر مقطع راهنمایی منطقه ۱ شهرستان بندرعباس می‌باشد، که تعداد آن ها برابر با ۴۸۵۶ نفر می‌باشد، سپس به روش نمونه گیری خوشه ای از میان منطقه ۱ چند مدرسه، و ازمیان آن ها یک مدرسه و از میان کلاس های آن مدرسه دانش آموزان یک کلاس انتخاب می‌شوند برای دو گروه ( چه گروهی که فعالیت فوق برنامه دریافت کردند و گروهی که فعالیت فوق برنامه دریافت نکرده)، به صورت جداگانه نمونه گیری انجام می شود و در ابتدا گروه ها در زمان تعیین شده و پس از مراجعه محقق به آن ها، پرسشنامه مشخصات فردی را تکمیل خواهند نمود و در نهایت و با توجه به جدول مورگان، از میان آنان ۶۰ نفر از دانش آموزانی که دارای معیارهای ورودی پژوهش هستند، در دو گروه ۳۰ نفری به عنوان نمونه آماری انتخاب خواهند شدند.

۳-۶٫ ابزار جمع‌ آوری داده ها

برای جمع‌ آوری داده ها به ابزار های گوناگونی نیاز هست. نوع این ابزار تابع عوامل گوناگونی از جمله ماهیت و روش تحقیق است، که با رعایت نکات لازم این ابزار، زمینه‌های افزایش اعتبار تحقیق را فراهم می آورد ( خاکی، ١٣٨۴: ۵٨).

لذا در این تحقیق، برای جمع‌ آوری داده های مربوط به مبانی نظری و استخراج عوامل و شاخص های تحقیق از منابع کتابخانه ای و اینترنت شامل مقالات فارسی و انگلیسی، پایان نامه ها وغیره استفاده شد و جهت جمع‌ آوری داده های می‌دانی مربوط به موضوع پژوهش با بهره گرفتن از توزیع پرسشنامه اقدام شد.

الف. پرسشنامه اطلاعات شخصی

که حاوی سوالات اطلاعات فردی مثل : تحصیلات والدین وشغل والدین می‌باشد، در مجموع دارای ۲ سوال است.

ب. مقیاس خودکارآمدی تحصیلی

برای سنجش خودکارآمدی تحصیلی دانش آموزان از خرده مقیاس هشت گویه ای خودکارآمدی تحصیلی که از پرسشنامه راهبردهای انگیزشی و یادگیریMSLQ برگرفته شده است، استفاده شده است. این خرده مقیاس شامل هشت گویه است که دانش آموزان ‌بر اساس یک پیوستار پنج درجه ای از نوع لیکرت به آن پاسخ دادند. اعتبار این پرسشنامه را چند محقق( ولترز، ۲۰۰۴؛ پینتریج و شانک، ۲۰۰۲، به نقل از برزگر و سعدی پور، ۱۳۹۱). تأیید کرده‌اند، همچنین در پژوهش خود برزگر و سعدی پور نیز پایای خرده مقیاس های این پرسشنامه برابر با ۸۲% به دست آمده است.

ج. مقیاس سنجش عملکرد تحصیلی

عملکرد تحصیلی دانش آموزان به وسیله میانگین نمرات(معدل) دانش آموزان در کلیه دروس نیمسال اول سال تحصیلی ۹۲-۹۳ بررسی شده است.

۳-۷٫ روش‌ها و ابزار تجزیه و تحلیل داده ها:

از آمار توصیفی جهت تعیین میانگین و انحراف استاندارد شاخص ها و از آمار استنباطی جهت تجزیه و تحلیل آزمون های آماری استفاده می شود.

همچنین برای آزمون فرضیه های این تحقیق، ابتدا اختلاف داده های دو گروه را به دست آورده شد، سپس در صورتی که دارای شرایط: