‌گانز (۱۹۹۶)یادگیری سازمانی اکتساب و کاربرد دانش، مهارت‌ها، ارزش‌ها، عقاید و نگرشهای ثمربخش در جهت نگهداری، رشد و توسعه سازمان استفینگر و برند (۱۹۹۹)یادگیری سازمانی را به عنوان فعالیت و فرایندی تعریف می‌کند که سازمان ها را در نهایت به سازمان یادگیرنده تبدیل می‌کند.میلر ( ۱۹۹۶)یادگیری سازمانی یعنی کسب دانش جدید توسط عواملی که قادر و خواهان به کارگیری آن دانش در تصمیم گیری ها یا اثرگذاری بر افراد دیگر سازمان هستند.هویسمن (۲۰۰۰)

یادگیری سازمانی فرایندی است که یک سازمان به ایجاد دانش می پردازد یا دانش فعلی را بازسازی

می‌کند.

ورا و کروسان (۲۰۰۳)یادگیری سازمانی فرایند های تغییر در فرد و تفکرات، نظرات و اعمال گروه است که تحت تأثیر نمادهای سازمان قرار می‌گیرد. زمانی که یادگیری فردی و گروهی نهادینه می شود یادگیری سازمانی رخ داده و دانش در فرایند، فرهنگ، استراتژی و ساختار سازمان جای می‌گیرد.آکان و لین و بیرن (۲۰۰۳)یادگیری سازمانی ‌برون‌دادی از روابط دوجانبه فرایند های اجتماعی و شناختی است که در ساختار، فرهنگ ها و تعاملات سازمانی جای گرفته است.جاکوب و کولان (۲۰۰۵)یادگیری سازمانی اشاره به ظرفیت سازمان برای کشف نیاز به تغییر و انطباق و انجام فعالیت های هدفمند دارد.

۲-۶- سیر تاریخی یادگیری سازمانی

از نظر زمانی واژه “یادگیری سازمانی نسبت به” سازمان های یاد گیرنده” از قدمت بیشتری برخوردار است. اگرچه سابقه موضوع یادگیری به سال ۱۹۳۸ کتاب تجربه و آموزش جان دیوئی می‌گردد اما به نظر می‌رسد که واژه یادگیری سازمانی برای اولین بار به وسسیله سایرت و مارچ در مطالعه اولیه خود روی جنبه‌های رفتاری تصمیم گیری سازمانی در سال ۱۹۶۳ به کار رفته است. تاریخچه توجه مراکز دانشگاهی به موضوع یادگیری سازمانی به اواخر دهه ۱۹۹۰ با کار افرادی چون سنگه، پدلر، برگوین و بودیل آغاز شده است. با این حال علی رعم قدمت زیاد بحث یادگیری سازمانی، این موضوع تا اواخر دهه ۱۹۷۰ توجه چندانی را به خود جلب نکرد. در این هنگام بود که تعدادی از نظریه پردازان فعالیت خود را روی یادگیری سازمانی متمرکز کردند (آرگریس، به نقل از قربانی زاده و مشبکی، ۱۳۸۵: ۱۲). اگر چه فعالیت تحقیقاتی در دهه ۱۹۸۰ نیز روی موضوع داشت. در دهه ۱۹۹۰ موضوع یادگیری سازمانی تنها یکی از موضوعات مطرح در گرایش های مختلف مدیریت بود و مباحث جدیدتری پا به عرصه وجود گذاشتند. درادامه تاریخچه مختصری از یادگیری سازمانی طرح می شود:

۱- هنگامی که « تیلور» نظریه نافذ مدیریت علمی را مطرح کرد، معتقد بود که حقایق مدیریت قابل تدوین واندازه گیری است. او توانست این یادگیری را به دیگر کارکنان منتقل کند وسپس کارایی سازمان را بهبود بخشد (یونگ و همکاران، ۱۹۹۹: ۱۴).

۲- در اواخر دهه ۱۹۵۰ یادگیری سازمانی از سوی تعدادی از نظریه پردازان دانشگاه «کارنگی ملون» پالایش وتعریف شد. این گروه شامل « ریچارد سیرت»^[۱۸]۱،« جیمز مارچ»^[۱۹]۲ و «هربرت سایمون»^[۲۰]۳ بودند. در سال ۱۹۵۸ مارچ وسایمون گفتند:«از آنجا که می خـواهیـم پی ببریم که چـه زمانی به اسـتاندارد سـازمانی روندهای عملیاتی می‌رسیم، انتخاب سازمان به واسطه مقرراتی که در درون آن اعمال می‌شود به شدت تحت تاثیر شرایط است، این مقررات به نوبه خود فرایندهای یادگیری سازمانی را که در جهت تطبیق سازمان با محیط خود می‌باشد، منعکس می‌کند.»

۳- جریان سوم تاریخ یادگیری برکار« آرجریس وشوان»^[۲۱]۴ (۱۹۹۶) متمرکز است که به تحقیقات موجود یادگیری سازمانی منجر شده است. آرجریس وشوان (۱۹۹۶)، دونوع یادگیری تک حلقه ای ودو حلقه ای را مطرح کرده‌اند.

۴- « جرج هابر»^[۲۲]۱ (۱۹۹۱) در بررسی ادبیات یادگیری سازمانی آن را به معنی سازگاری با محیط، انعطاف پذیری در مقابل تحولات وهمچنین پاسخگوئی به آن تلقی می‌کند.

۵- پیتر سنگه وهمکارانش در «ام.آی. تی» به دلیل کار برروی مفهوم یادگیری شهرت پیداکردند ومدعی شدند که بابکارگیری تفکر سیستمی می‌توانند فرایند یادگیری سازمانی را طرح کنند ‌و به‌کار بندند. گروه سنگه در «ام.آی.تی» مرکز یادگیری را تشکیل دادند که به خانه شفاف برای تحقیق درباره سازمان‌های یادگیرنده تبدیل شده است . حداقل در بخشی از ادبیات یادگیری سازمانی از اثر مشهور وی وتاثیر آن برمدیریت تجلیل شده از وی به عنوان مرشد یادگیری سازمانی یاد می‌شود. اینک در دنیای کسب وکار،سازمان یادگیرنده توجه بسیاری را به خود جلب ‌کرده‌است. (به نقل از الوانی، ۱۳۷۹: ۲۴). در هر صورت در جدول ذیل سیر تاریخی مفاهیم یادگیری سازمانی و سازمان یادگیرنده را نشان می‌دهد که به مرور زمان به وسیله متفکران مدیریت و متخصصان بهبود سازمان اعم از افراد دانشگاهی و صنعتی ایجاد شده است.

جدول ۲- ۲: سیر تاریخی مفاهیم یادگیری سازمانی (قربانی زاده و مشبکی، ۱۳۸۵: ۱۷۳)

۱۹۳۸ میلادی

جان دیویی در کتاب ((تجربه و آموزش)) مفهوم ((یادگیری تجربی)) را مطرح کرد.

دهه ۱۹۴۰ میلادی

کنت کریک روان شناس اسکاتلندی واژه ((الگوهای ذهنی)) را ایجاد کرد.

۱۹۴۶ میلادی

کرت لوین ایده ((تنش اخلاق)) را پیشنهاد کرد که بین تصورات فردی و درک از وضعیت ایجاد کرد.

دهه ۱۹۶۰ میلادی

داگلاس مک گریکور کتاب ((جنبه انسانی مؤسسه)) را منتشر کرد.

۱۹۶۳ میلادی

ساپرت و مارچ در مطالعه روی جنبه رفتاری تصمیم گیری سازمانی، برای اولین بار واژه ((یادگیری سازمانی)) را به کار بردند.

دهه ۱۹۷۰ میلادی

گریس آرگریس و دونالد شون کار روی علم عملی را شروع کردند؛ مطالعه چگونگی برخورد ارزش های حمایت شده با ارزش هایی که پایه و اساس اقدامات واقعی است.

۱۹۷۹ میلادی

چارلی کیفر، جی فاستر، پیتر سنگه و رات فریتنز سمیناری تحت ((عنوان رهبری و تسلط)) برگذار کردند.

۱۹۸۲ میلادی

پیتر سنگه، آریه دوگلاس، بیل اواین، ری استاتا و تعدادی از رهبران اجرایی گروه مطالعاتی ((سازمان یادگیرنده)) را در (MIT) تشکیل دادند.

۱۹۸۹ میلادی

چارلز هندی کتاب ((عصر سنت گریزی)) را منتشر کرد.

۱۹۸۹ میلادی

((مرکز یاد گیری سازمانی)) به ریاست سنگه در (MIT) تشکیل شد و ادگار شاین، کریس آرگریس، آریه دوگاس، ری استاتا و بیل اراین مشاوران اصلی آن بودند.

۱۹۹۰ میلادی

کتاب ((پنجمین اصل)) پیتر سنگه منتشر شد.

۱۹۹۳ میلادی

مقاله دیوید گروین منتشر شد که بیان می‌کند؛ ((تنها آن نوع یادگیری برای مدیران مفید خواهد بود که قابل اندازه گیری باشد)).

۱۹۹۷ میلادی

کتاب سازمان زنده به وسیله آریه دوگاس منتشر شد.

۱۹۹۷ میلادی

کتاب ((درباره یادگیری سازمانی)) به وسیله کریس آرگریس منتشر شد.

۱۹۹۹ میلادی

کتاب رقص تغییر به وسیله پیتر سنگه و همکارانش منتشر شد.

۲-۷- یادگیری سازمانی و سازمان یادگیرنده

فیتزپاتریک و ریچی (۱۹۹۴) اظهار داشتند که ارتباطات خانوادگی را می‌توان بر روی یک پیوستار به دو بعد تقسیم کرد: جهت‌گیری گفت و شنود و جهت‌گیری همنوایی (به نقل از کلی و همکاران،۲۰۰۲).

الف) مفهوم جهت‌گیری گفت و شنود: اولین بعد اساسی ارتباطات خانواده جهت‌گیری گفت و شنود و مکالمه است. منظور از جهت‌گیری گفت و شنود این است که خانواده ها تا چه حد شرایطی را فراهم می‌سازند که در آن تمام اعضای خانواده تشویق به شرکت آزادانه و راحت در تعامل، بحث و تبادل‌نظر درباره طیف وسیعی از موضوعات شوند. اعضای خانواده هایی که دارای جهت‌گیری گفت و شنود زیاد هستند، آزادانه، به طور مکرر و خودانگیخته با یکدیگر تعامل می‌کنند؛ بدون اینکه از نظر موضوعات را مورد بحث با زمان صرف شده در تعامل محدودیت زیادی داشته باشند. آن‌ ها دامنه وسیعی از موضوعات مورد بحث و تبادل‌نظر قرار می‌دهند و فعالیت‌ها، افکار و احساسات شخصی خود را با یکدیگر در میان می‌گذارند. افراد خانواده با همفکری هم تصمیمات مربوط به خانواده را اتخاذ می‌کنند. در ارتباط با جهت‌گیری گفت و شنود این عقیده وجود دارد که لازمه زندگی خانوادگی پربار و لذت‌بخش، داشتن ارتباطات آزاد، راحت و مکرر است. خانواده هایی که چنین عقیده‌ای دارند برای در میان گذاشتن عقاید خود با یکدیگر ارزش قائل‌اند. والدین چنین خانواده هایی ارتباطات مکرر خود را با فرزندان را وسیله مهم برای تربیت کردن و اجتماعی کردن آن ها می‌دانند. بر عکس خانواده هایی با جهت‌گیری گفت و شنود کم معتقدند، تبادل مکرر، آزاد و راحت عقاید و ارزش‌ها به طور کلی برای خانواده و به ویژه برای تربیت و اجتماعی کردن فرزندان ضرورتی. زمانی که پیامی ارائه می‌شود، فرزندان خانواده های با جهت‌گیری گفت و شنود زیاد بیشتر تحت تأثیر کیفیت بحث و تبادل‌نظر (یعنی ساختار و کیفیت شواهد حمایت‌کننده) قرار می‌گیرند (کوستن،۲۰۰۴).

ب) مفهوم جهت‌گیری همنوایی: جهت‌گیری همنوایی ‌به این معنا است که ارتباطات خانواده تا چه حد شرایط همسان بودن نگرش‌ها، ارزش‌ها و عقاید را مورد تأکید قرار می‌دهد. خانواده هایی با جهت‌گیری همنوایی زیاد، در تعاملات خود بر همسانی عقاید و نگرش‌ها تأکید دارند. تعاملات آن‌ ها بر همگونی، اجتناب از تعارض و وابستگی متقابل اعضای خانواده به یکدیگر متمرکز است. در این خانواده های ارتباطات بین دو نسل، ‌منعکس کننده حرف‌شنوی از والدین و دیگر بزرگسالان است (کوستن،۲۰۰۴). در صورتی که تعاملات خانوادگی با جهت‌گیری همنوایی کم، بر اهمیت دادن به نگرش‌ها و عقاید همگن، فردیت و استقلال اعضای خانواده تمرکز دارد و ارتباطات بین دو نسل ‌منعکس کننده برابری اعضای خانواده است. در این جهت‌گیری معمولاً فرزندان در تصمیم‌گیری دخالت دارند (مک لئود و جفی،۱۹۷۴؛ به نقل از خسروی،۱۳۸۹).

جهت‌گیری همنوایی زیاد با ساختار خانواده هایی سنتی ارتباط دارد. یعنی، خانواده هایی که منسجم و دارای سلسله‌مراتب هستند. در چنین ساختاری اعضای خانواده در مقایسه با روابط بیرون از خانواده برای روابط درون خانواده، اهمیت بیشتری قائل هستند. آن‌ ها توقع دارند منابعی از قبیل پول، فضا و مکان در بین اعضای خانواده تقسیم شود. اعضای خانواده از یکدیگر انتظار دارند تا نسبت به علایق خانواده، علایق خود را در درجه دوم اهمیت قرار دهند. در این خانواده ها از فرزندان انتظار می‌رود تا مطابق با خواسته‌های والدین رفتار کنند و زمانی که پیامی ارائه می‌شود، فرزندان خانواده های با جهت‌گیری همنوایی زیاد بیشتر تحت تأثیر وضعیت اجتماعی منبع پیام قرار می‌گیرند (کوستن،۲۰۰۴).

بر عکس خانواده هایی با جهت‌گیری همنوایی کم به ساختار خانواده سنتی اعتقادی ندارند. آن‌ ها معتقدند روابط بیرون از خانواده به اندازه روابط درون خانواده مهم هستند. خانواده ها بایستی رشد شخصی اعضای خانواده را تشویق کنند، حتی اگر این کار منجر به شکل‌گیری روابط قوی آن‌ ها در بیرون از خانواده و تضعیف ساختار خانواده شود. این خانواده ها با استقلال اعضای خانواده بها می‌دهند. برای حریم شخصی ارزش قائل‌اند و علایق شخصی نسبت به علائق خانواده، در درجه اول اهمیت قرار دارد (فیتز پاتریک،۲۰۰۴).

۷-۴-۲ روابط والد-فرزند

مطالعات نشان داده‌اند که رابطه والد-فرزند یک عامل حیاطی برای سازگاری روان‌شناختی فرزندان است. وقتی از رابطه والد-فرزند بحث می‌شود، بسیاری از مواقع تعریف رابطه والد-فرزند به روشنی ساختار داده نشده، عناصر و جنبه‌های روابط والد-فرزند به خوبی تعریف نشده است. هنگام بحث کردن رابطه والد-فرزند، اصطلاحاتی مانند سلامتی یا دلبستگی، پیوند (نقل از لی^[۹۰]،۲۰۰۷) به کار برده می‌شود. مطالعات تجربی کیفیت روابط والد-فرزند را این‌گونه تعریف کرده‌اند: احساس باز بودن میان والدین و فرزندان، درجه باز بودن، میزان ارتباط و بحث (باربر^[۹۱]،۱۹۹۴؛ نقل از لی،۲۰۰۷). مشکل و تعارض درک شده میان والدین و بچه ها، احساس طرد شدن به وسیله والدین، دشمنی/پرخاشگری میان والدین و فرزندان، درجه علاقه نشان داده‌شده به وسیله والدین و زمان صرف شده با والدین (لی،۲۰۰۷؛ به نقل از موسوی،۱۳۸۹).

در بسیاری از موارد، والدین و نوجوانان باورهای متناقضی ‌در مورد هم دارند، برای مثال والدین معتقدند که بر خلاف نظر فرزندان نوجوانشان، بیش از آنچه فرزندانشان فکر می‌کنند، با آن‌ ها در تعامل‌اند. همچنین نوجوانان معمولاً والدین خود را سهل گیر یا خودکامه می‌دانند، در حالی که والدین خود را وقت در و خونگرم به شمار می‌آورند (اصمتانا^[۹۲]،۱۹۹۵). نوجوانی دوره افزایش فشار برای حل مشکل و تصمیم‌گیری شخص است. در طول این دوره نوجوانان باید تصمیمات مهم دوران زندگی خود را درباره‌ شغل، سلامت، رفتارهای پرخطر و تحصیل بگیرند. عبور از این دوره می‌تواند برای نوجوانان و والدین آن‌ ها دوران سختی باشد (جنکینز^[۹۳]،۲۰۰۷). یکی از مشکلات در روابط خانوادگی یک طرفه بودن ارتباط و تحکم و تسلط یکی از اعضای خانواده است. باید به نوجوان اجازه داده شود تا به صورت منطقی با مسائل برخورد کند. این کار مستلزم برخورد منطقی و درست والدین با آن‌هاست. بدون وجود یک رابطه منطقی و درست در رفتار والدین و نوجوان، زندگی برای دو طرف تحمل‌ناپذیر و سخت خواهد شد (احمدی،۱۳۸۲).

۱-۸-۳-۴- رهایی از برچسب های اطرافیان

در برخی فرهنگ ها، تجرد دختران به مفهوم عدول از رعایت مسائل اخلاقی تلقی می شود و اغلب این تصور که اگر دختر ازدواج نکند، غریزه جنسی او را رها نخواهد کرد، در اذهان وجود دارد. این تفکر و قضاوت ‌در مورد رفت و آمدها و اخلاقیات دختر، با برچسب های اخلاقی و بروز رفتارهای اغواگرانه برخی مردان همراه است و دختر را در فشارهایی قرار می‌دهد که برای رهایی از آن شرایط، با فردی که هیچ تمایلی به وی ندارد، ازدواج می‌کند.

۱-۸-۳-۵- کسب جاه و مقام و تغییر موقعیت طبقاتی

امروزه برخی از افراد ازدواج می‌کنند تا در اثر آن به تحول، جاه، مقام و موقعیت بالای طبقاتی دست یابند. در واقع ازدواج را پل ترقی خود به مراتب بالای اجتماعی می دانند و علی‌رغم آنکه تمایل و علاقه ای به فرد مقابل ندارند، فقط به حسب موقعیت بالاتر فرد مقابل ازدواج می‌کنند.

فصل دوم:ازدواج اجباری در فقه و حقوق ایران

۲-۱- معنی و مفهوم رضایت

رضایت به لحاظ واژه شناسی کلمه عربی رضایت مصدرجعلی است که معانی متعددی را دارا است از جمله: برگزیدن، پسندیدن، ضامن شدن، دوست داشتن، پذیرش، خوشی، خوشنودی، قناعت کردن و زیر بار رفتن و برخی آن را به معنای موافقت با میل و خواسته انسان دانسته اند و در اصطلاح معنایی جدا از معنای لغوی ندارد و در میان عامه مردم به معنای موافقت قلبی و آزادانه با عملى از اعمال است، بدون اینکه ناراحت شود و احساس تضادى کند، مثلا مى‏گویند: فلانى به فلان امر راضى شد یعنى موافقت کرد و از آن امتناع نورزید و این رضایت به صرف کراهت نداشتن حاصل مى‏ شود.

اینکه از رضایت در ازدواج بحث می‌کنیم منظور این است که باید هنگام انعقاد نکاح رضایت طرفین عقد ازدواج موجود باشد و طرفین با اراده آزاد و مستقل اقدام به عقد ازدواج نمایند.

۲-۲- اهمیت رضایت در عقود

به اتفاق علما و اندیشمندان علوم دینی و قانوندانان جهان، رضایت دو طرف عقد در تمام عقود لازم و ضروری است و نمی شود عقدی را بدون چنین رضایتی درست، سالم و نافذ دانست. این امر ‌در مورد عقد ازدواج از همه بیشتر برجسته می شود چون با عقد نکاح محیط ‌زندگی و رشد انسان که عبارت از خانواده است تشکیل می شود و در همین محیط است که تربیت و تکوین شخصیت انسان صورت می‌گیرد و اگر خانواده‌ با عقد سالم شکل بندد این امر منجر به ایجاد انسان سالم می شود و اگر در جامعه‌ ای انسان آن سالم باشد جامعه‌ اش نیز سالم است و بر عکس اگر خانواده ‌ با عقد نا سالم ایجاد شود این امر منجر به ایجاد انسان نابهنجار و انسان ناسالم منجر به ایجاد جامعه‌ بیمار می‌گردد و محیط زندگی انسان تبدیل به کابوسی وحشتناک می شود که در تاریکیهای آن تمام اجزای وجود وی در رنج و مشقت قرار می‌گیرد.

۲-۳- رضایت و تشکیل ایده‌آل خانواده

اگر خانواده‌ می ‌خواهد به گونه مطلوب تشکیل شود باید بر اساس رضایت، تفاهم، همیاری و همکاری همه‌ اعضای خانواده و وابستگان طرفین تشکیل شود. یعنی فضیلت در این است که یک خانواده مطلوب با تفاهم پدر و مادر، کاکاها، ماماها، خاله‌ها، عمه‌ها و سایر وابستگان تأسیس گردد. البته رضایت این ها شرطی از شروط صحت عقد ازدواج نیست^[۱]. ولی از جمله فضایلی است که رعایت آن می‌تواند نقش برازنده‌ در راستای تشکیل درست خانواده و موفقیت آن ایفا نماید.

با این حال در عرصه‌ رضایت آنچه از همه مهمتر است و جزو شرایط عقد ازدواج نیز می‌باشد این است که طرفین عقد یعنی دختر و پسر و یا ناکح و منکوحه راضی باشند و هیچگونه اجبار و اکراهی هنگام انعقاد نکاح در بین آن دو در میان نباشد.

از آنچه تا کنون تذکر رفت نباید چنین برداشت شود که اولیای دختر و پسری که می‌خواهند ازدواج کنند هیچ نقشی در ازدواج آندو ندارند؛ در حالی که به صورت قطع منظور ما چنین نیست بلکه مراد این است که نقش اول و اصلی باید به طرفین عقد ازدواج داده شود یعنی کسانی که می خواهند در کنار هم زندگی مقدس و مهمی به نام خانواده را سر و سامان دهند سپس به ولی و سایر وابستگان.

۲-۴- نقش زن در عقد ازدواج

زن بالغه در تمام امور زندگی به خصوص در امر نکاح از اهلیت کامل برخوردار است. فقها جهت تثبیت این امر تصریح کرده‌اند که: «المرأه البالغه التی أتمت سبع عشره عاماً تعتبر کامله الأهلیه^[۲]». برخی از فقها از جمله صاحب کتاب «الفقه الاسلامی و ادلته» در باب شروط النفاذ بیان داشته اند که کمال اهلیت به بلوغ و عقل و حریت است.

آن گونه که ملاحظه می شود در این شرایط یادی از تفاوت بین زن و مرد نیست که این مطلب، خود دلیل بر حق ولایت زن بر نفس خودش است. بناء بر زن واجب نیست ولی را در جریان نکاح خود قرار دهد ولی این کار در حق او اولی است (بهتر است که ولی در جریان باشد.^[۳]). با این حال، نظر به اینکه عرف و شرایط کنونی کشور ما ایجاب می‌کند، بهتر است همان گونه که در آغاز مبحث رضایت یادآور شدیم همه نسبت به وصلت راضی باشند، به خصوص اولیای زوجین که از تجارب و اندوخته‌های خوبی در عرصه‌ زندگی زناشویی برخوردارند و می‌توانند به دختر و پسر خود مشوره‌های سودمند و خوبی را ارائه کنند.

در خصوص جایگاه زن در امر ازدواج، به اتفاق تمام علما و مذاهب به غیر از احناف زن از جمله ارکان نکاح است، پس وقتی که زن از جمله ارکان نکاح باشد طبیعی است که بدون حضور و موافقه و رضایت او کار نکاح رونق نمی گیرد و شکل نمی ‌بندد.

اختیار دیگری که فقه اسلامی به زن قایل شده ‌در مورد ثبوت عقد نکاح او بدون اذن ولی می ‌باشد چون فقها تصریح کرده‌اند که عقد نکاح زن بدون ولی نافذ است^[۴]. البته با این تفاوت دیدگاه که نزد احناف زن می‌تواند خود را به نکاح دهد و در نزد جمهور ولی باید اینکار را بکند. لیکن حنابله ‌به این نظرند که در صورت انجام شدن عقد توسط ولی باید اذن زن حتماً گرفته شود خواه بکر باشد یا بیوه و نزد شوافع و مالکیه در بیوه اذن لازم است و در بکر لازم نیست.

بر این اساس نزد احناف چنین عقدی (عقد زن بدون اذن ولی) صحیح است، البته در صورتی که زن خود را به غیر کفو نکاح دهد ولی حق فسخ دارد و در صورتی که مطالبه فسخ نکاح را نمود این کار باید توسط قاضی صورت گیرد.

آن گونه که طی مباحث گذشته واضح شد بدون اجازه‌ زن اگر ولی عقد او را ببندد عقدش درست نیست^[۵]. و موقوف است بر اجازه‌ خود زن. با این وجود، اختیار دیگری که از سوی اسلام به زن داده شده این است که خودش حق انتخاب همسر را دارد. «ولها اختیار الأزواج / و او حق انتخاب همسر را دارد^[۶]» و نباید در این زمینه زن، توسط والدین یا اولیای امور مجبور ساخته شود

۲-۵- دیدگاه های علما ‌در مورد رضایت زن در عقد نکاح و رأی و نظر راجح

در این زمینه دو دیدگاه وجود دارد:

این استدلال که چند هیجان محوری وجود دارد تا حدودی وامدار کشفیات پل اکمن ،استاد دانشگاه کالیفرنیا در سانفرانسیسکو است . وی معتقد است افراد متعلق به فرهنگ های مختلف در سراسر دنیا ، از جمله افرادی که به فرهنگ های نانویسا تعلق دارند و به احتمال زیاد از سینما یا تلویزیون تاثیر نپذیرفته اند . متوانند حالت های چهره ی حاکی از چهار هیجان (ترس –خشم – اندوه و لذت ) را تشخیص دهند . و همین امر جهان شمول بودن این هیجان‌ها رانشان می‌دهد . اکمن تصاویری از طرز چهره افراد را که با دقت تکنیکی زیادنشانگر حالت های روحی آنان بود، به افرادی نشان داد که به فرهنگ های بسیار دور افتاده ای همچون قبیله فور در گینه ی نو تعلق داشتند – قبیله ی منزوی که در ارتفاعات دوردست در وضعیت عصر حجر زندگی می‌کنند- و دریافت ساکنان تمام نقاط دنیا همان چند هیجان پایه را تشخیص می‌دهند . شایدبتوان گفت اولین باد داروین به موضوع جهان شمول بودن حالت های بیانگر چهره در ابراز هیجان توجه کرد. وی این امر را گواهی بر این امر می‌دانست که نیروی تکامل ،این نشانه ها را در سیستم عصبی مرکزی انسان ثبت کرده‌اند.(گلمن /پارسا ۱۳۸۳)

تاریخچه ی هوش هیجانی

دو هزار سال پیش افلاطون گفت: « تمام یادگیری ها دارای یک زیربنای هیجانی و عاطفی هستند». بر اساس گفته ی افلاطون از آن زمان تا کنون دانشمندان، پژوهشگران و فیلسوفان زیادی در جهت اثبات یا نفی نقش احساسات در یادگیری، مطالعات زیادی انجام داده‌اند (آقایار، ۱۳۸۶).

اقدامات اولیه ی روانشناسان در زمینه ی هوش، متمرکز بر جنبه‌های شناختی همچون حافظه و حل مسأله بود. در مطالعه ی هوش عمدتاًً در کاربرد انطباقی و مناسب مؤلفه های شناختی آن توجه داشته اند (مانند پیاژه، ۱۹۵۰ و کسلر، ۱۹۵۸؛ به نقل از چان، ۲۰۰۳). وکسلر درباره هوش هیجانی می نویسد:

“کوشیده ام نشان دهم که علاوه بر عوامل غیر هوشی ویژه ای نیز وجود دارد که می‌تواند رفتار هوشمندانه را مشخص کند نمی توانیم هوش عمومی را مورد سنجش قرار دهیم مگر این که آزمون ها ومعیارها یی نیز برای برای سنجش عوامل غیر هوشی در بر داشته باشیم.”

وکسلر در صدد آن بود که جنبه‌های غیر شناختی و شناختی هوش عمومی را با هم بسنجد و تلاش او در این زمینه را میتوان دراستفاده وی از کار برد خرده آزمون های تنظیم تصاویر و درک و فهم – که دو بخش عمده آزمون وی را تشکیل می‌دهند –دریافت . در خرده آزمون درک و فهم ، ” سازگاری اجتماعی ” و در تنظیم تصاویر شناخت و تمیز” موقعیتهای اجتماعی ” مورد بررسی قرار می‌گیرد.( به نقل از رستمی۱۳۸۲)

اما به تدریج دیدگاه های مبتنی بر هوش شناختی جای خود را به مطالعه ی سایر توانایی‌های مؤثر بر عملکرد انسان دادند. برای مثال ثرندایک (۱۹۲۰؛ به نقل از نیرسام، دی و کاتانو، ۲۰۰۰) رفتار هوشمندانه را شامل هوش عینی (مهارت ساختن و به کار بردن ابزار و وسایل )، هوش انتزاعی ( توانایی کاربرد کلمات، اعداد و اصول علمی ) و هوش اجتماعی ( شناخت افراد و توانایی عمل خلاقانه در روابط انسانی ) می‌دانست.

لیپر (۱۹۴۸) نیز بر این باور بود که “تفکر هیجانی ” بخشی از تفکر منطقی است و ‌به این نوع تفکر – یا به معنای کلی تر ” هوش ” کمک می‌کند.( به نقل از رستمی ۱۳۸۲)

سازه ی هوش اجتماعی وی بسیار شبیه به اصطلاح هوش هیجانی امروزه بوده است. همچنین گاردنر (۱۹۹۹ و ۱۹۸۳) و استرانبرگ (۱۹۹۶ و ۱۹۸۸) از جمله ی کسانی بودند که اعتقاد داشتند هوش نه تنها توانایی‌های شناختی را شامل می شود، بلکه چگونگی تجربه و بیان هیجانات را نیز در بر می‌گیرد ( به نقل از چان، ۲۰۰۱).

گاردنر (۱۹۸۳، به نقل از ‌بار آن، ۲۰۰۱) در نظریه ی هوش چندگانه، به هوش های فردی نیز اشاره می‌کند که شامل دو مؤلفه ی مهم می‌باشد: هوش درون فردی؛ یعنی توانایی به هم پیوسته و درونی در ایجاد الگوی دقیق و عینی از خویشتن و استفاده از آن در جهت عمل مؤثر و کار آمد در زندگی، دستیابی به زندگی احساسی خویشتن و تمایز میان هیجان ها جهت فهم و هدایت رفتار خود، هوش بین فردی، که توانایی درک سایر افراد از جهت تفاوت در خلق، مزاج، انگیزش، هدف، علاقه به دیگری و همدلی را در بر می‌گیرد (به نقل از دهکردی، ۱۳۸۶) و حوزه های دیگری به رشد و گسترش مفهوم هوش هیجانی کمک کردند، که از جمله ی آن ها می توان به مفهوم نبوغ هیجانی اشاره کرد که از برخی جهات به ظهور زودتر مفهوم هوش هیجانی کمک کرد (دابروکسی و پیکورسکی، ۱۹۷۷؛ به نقل از شهبازی۱۳۸۵). لئونل اولین بار مفهوم هوش هیجانی را به زبان آلمانی در سال ۱۹۶۶ به کار برد (آقایار، ۱۳۸۶). چارچوب هوش هیجانی، تعریف رسمی آن و پیشنهاد ‌در مورد اندازه گیری آن، برای اولین بار در دو مقاله ی مایر و سالووی که در سال ۱۹۹۰ چاپ شد، ظاهر گشت (مایر، دیپائلو و سالووی، ۱۹۹۰، سالووی و مایر، ۱۹۹۰؛ به نقل از اکبرزاده، ۱۳۸۳). این دو روانشناس آمریکایی با اطلاع از مقدمات اولیه یی که ‌در مورد جنبه‌های غیرشناختی هوش انجام شده بود، تحقیق در زمینه ی هوش هیجانی را آغاز کردند. آن ها هوش هیجانی را به عنوان یک شکل از هوش اجتماعی در نظر گرفتند که شامل توانایی بازبینی هیجانات خود و دیگران و تمیز بین آن ها و به کار بردن این اطلاعات برای هدایت افکار و اعمال خود بود (دهکردی، ۱۳۸۶) در سال ۱۹۹۰ همچنین ‌بار آن، مفهوم بهره ی هیجانی (EQ ) را مطرح کرد تا بر اساس آن بتواند روش خود را برای ارزیابی هوش کلی توضیح دهد. او معتقد بود هوش هیجانی توانایی ما در کنار آمدن موفقیت آمیز با دیگران، توأم با احساسات درونی را منعکس می‌سازد (‌بار آن، ۲۰۰۱؛ به نقل از دهکردی، ۱۳۸۶).

دانیل گلمن (۱۹۵۵) با انتشار کتاب هوش هیجانی، اطلاعات جالبی ‌در مورد مغز ، احساسات و رفتار عرضه کرد. او اعتقاد داشت که توانایی‌های شخصی و بین شخصی (هوش هیجانی) نسبت به IQ دارای اهمیت بیشتری در موفقیت های شخصی، اجتماعی و حرفه ای افراد است. و نیز معتقد بود هوش و استعداد فقط می‌تواند به اندازه ی ۲۰ درصد در موفقیت فرد نقش داشته باشد و ۸۰ درصد بقیه به عوامل دیگری از جمله هوش هیجانی افراد مربوط می شود (چان، ۲۰۰۳؛ به نقل از دهکردی، ۱۳۸۶).

روان شناسان دیگر نظیر مایر ۱۹۹۳ ، سالوی نیز پژوهش های خود را بر جنبه‌های هیجانی هوش متمرکز کرده‌اند . پژوهشگران از طریق سنجش مفاهیمی مانند مهارت‌های اجتماعی ، توانمندی های بین فردی ، رشد روان شناختی و آگاهی های هیجانی که همگی مفاهیمی مرتبط با هوش هیجانی هستند ، به بررسی ابعاد این نوع هوش پرداخته‌اند.(به نقل از رستمی ۱۳۸۲)

هم اکنون و در مرحله ای که از سال ۱۹۹۸ آغاز شده است، اصطلاحات و پالایش های متعددی در ابعاد نظری و پژوهشی حوزه ی هوش هیجانی به عمل آمده و مقیاس های جدیدی برای اندازه گیری هوش هیجانی تهیه شده است و پژوهش های بنیادی تری در این حوزه انجام گرفته است. در واقع پیچیدگی حوزه ی هوش هیجانی ‌به این دلیل است که این حوزه در بر گیرنده ی جنبه‌های علمی و نیز جنبه‌های عامه پسند آن می‌باشد. نکته ی قابل ذکر دیگر این است که تاریخچه ی هوش هیجانی هنوز در حال نوشته شدن است (مایر، ۲۰۰۳؛ به نقل از شهبازی، ۱۳۸۵).

تعاریف هوش هیجانی:

از آنچه گذشت، روشن شد هر سه طایفه‌ی یهودی که با مسلمانان درگیر شدند با پیامبر به عنوان رئیس دولت مدینه، پیمان عدم تعرض داشتند.

تلاش برای صلح با یهودیان خیبر

یکی از حرکت‏های پیامبر در سال ششم قمری که به سریه شهرت یافت، اعزام عبدالله بن رواحه همراه گروهی از مسلمانان به خیبر است. بیشتر مورخان این حرکت را به نام سریه ثبت کرده، می‏گویند: «پیامبر، عبدالله را برای کشتن اسیر بن رزام به خیبر فرستاد»؛^[۶۰] اما دلایل و شواهد حاکی از آن است که این حرکت‏ برای کشتن این چهره یهودی نبوده بلکه پیامبر این گروه را با هدف برقراری صلح با یهود خیبر و گفتگو با بزرگ آنان (اسیر بن رزام) فرستاده است؛^[۶۱] ولی به طور اتفاقی به کشته شدن وی منجر شده است. در آغاز، به دلایلی که نشان می‏ دهد حرکت عبدالله برای ترور اسیر نبوده، توجه می‏ کنیم و سپس به شواهدی که برصلح‏آمیز بودن این حرکت وجود دارد، خواهیم پرداخت.

۱ـ در تمامی ترورهایی که از سوی یاران پیامبر انجام شد، دستور یا اجازه‌ رسول خدا گزارش شده‏ است. ایشان درباره‌ ابوسفیان^[۶۲] و ابن نبیح هذلی^[۶۳] دستور داد; ‌در مورد عصماء،^[۶۴] ابو عفک و کعب بن اشرف فرمود: «کیست که شر او را کم کند؟» و درباره ابو رافع هم اجازه داد. اما در باره‌ی کشتن اسیر، هیچ گونه فرمان یا اجازه‏ای از پیامبر نیست. تنها مطلبی که گفته شده‏ اینکه واقدی از عبدالله بن انیس چنین روایت کرده: «پیامبر به من فرمود اسیر را نبینم یعنی او را بکش»؛^[۶۵] ولی این مطلب ـ گذشته از اینکه با دیگر بخش‏های این گزارش سازگاری ندارد و در سیره‌ی ابن هشام نیامده ـ به خاطر اینکه فضیلتی برای ابن انیس به شمار می ‏آید با تردید جدی روبه‏روست؛ زیرا بخشی از گزارش‏هایی که واقدی از او نقل کرده، بسیار غیر معقول و افسانه‏ای است و به نظر می‏رسد ساخته داستان سرایان یا کسانی است که در صدد جعل فضایل برای عبدالله انیس بوده ‏اند; مثلا در گزارش قتل ابن نبیح هذلی، واقدی از همین شخص که مامور کشتن هذلی بوده نقل کرده که پس از کشتن او، سرش را برداشته در غاری پنهان شدم. گروهی در تعقیب من بودند اما عنکبوتی بر در غار تاری تنید و آنان مرا ندیدند. یکی از آن ها کفش‏ها و ظرف آبش را نزدیک غار گذاشت تا قضای حاجت کند. من که پا برهنه و تشنه بودم، کفش‏ها و آب را برداشته شب‏ها راه پیمودم تا به مدینه رسیدم. پیامبر بر منبر مرا دید و دعایم کرد. آنگاه عصایی به من داد و فرمود در بهشت ‏بر این تکیه کن که عصا به دستان در بهشت کم هستند.^[۶۶] در سریه قتل ابو رافع نیز عبدالله بن انیس گفت: «من او را کشتم و پیامبر هم گفته‌ مرا تصدیق کرد.»^[۶۷] در جنگ خیبر نیز عنایاتی از پیامبر درباره‌ او گزارش شده‏ است.^[۶۸] این در حالی است که شرح حال نویسان درباره‌ این یار پیامبر اختلاف نظر دارند و گزارش‏های ضد و نقیضی درباره‌ او وجود دارد.^[۶۹] از این رو گزارش ابن‏انیس که در آن از اشاره پیامبر به کشتن اسیر سخن به میان آمده، درست نیست؛ زیرا با بخش‏های دیگر گزارش این رویداد هم منافات دارد.

۲ـ در منابع تاریخی تأکید شده که همه‌ ترورها در شب، بدون اطلاع اطرفیان و به صورت ناگهانی ـ همان‏گونه که قاعده ترور است ـ انجام شده‏؛ ولی وقتی یاران پیامبر نزد اسیر رفتند از او امان گرفتند و او هم از ایشان امان گرفت. از مجموع گزارش‏ها نیز پیدا‌ است که این حرکت در روز انجام شده و هیچ شباهتی به سریه‏هایی که برای کشتن شورشیان انجام می‏شده، ندارد.

۳ـ در سریه‏هایی که پیامبر برای کشتن مفسدان اعزام کرده، اگر سخنی رد و بدل شده، برای فریب آن طرف بوده ‏است. درباره‌ کعب بن اشرف و ابورافع، یاران رسول خدا به دروغ گفتند برای گرفتن خوار و بار آمده ‏اند. عبدالله بن انیس هم به ابن نبیح هذلی گفت آمده برای دشمنی با محمد با او همراهی کند؛ اما در داستان اسیر سخن یاران پیامبر که گفتند: «اگر با ما بیایی پیامبر به تو نیکی می ‏کند و تو را ریاست می‏ دهد» به حیله و فریب شباهتی ندارد؛ زیرا اگر بنا بر حیله بود، به گونه‏ای دیگر عمل می‏ کردند و قلعه‏های خیبر مانع آنان نبود؛ سی‏نفر هم لازم نبود؛ زیرا پیش‏تر از آن، ابورافع را پنج نفر، شبانه، در همان قلعه‏های خیبر کشته بودند.

۴ـ دقت در واژه‏ هایی که در گزارش این رویداد به کار رفته بخوبی گواهی می‏ دهد که هدف از این حرکت، ترور اسیر نبوده، بلکه پایانش به کشتن او و یهودیان همراهش انجامیده است. ابن‏اسحاق در گزارش کوتاه خود می‏گوید: «این یکی از حرکت‏های عبدالله رواحه بود که در آن یسیر کشته شد»؛^[۷۰] و برخلاف دیگر مورخان که حرکت عبدالله بن رواحه را از آغاز به منظور کشتن اسیر نوشته‏اند، تعبیر دیگری به کار می‏برد. واژه‌ دیگر، پشیمانی در میان راه است که ابن هشام و واقدی می‏گویند اسیر در میان راه پشیمان شد. بلاذری هم می‏گوید: «اسیر با عبدالله بن رواحه بیرون آمد و آهنگ پیامبر کرد ولی در میان راه قصد کشتن ابن‏رواحه را نمود که ابن انیس او را کشت‏».^[۷۱] مورد دیگر این است که وقتی یاران رسول خدا به اسیر گفتند: «پیامبر ما را فرستاده تا نزد او برویم و تو را بر خیبر بگمارد»، مشاوران، با رفتن او به مدینه مخالفت کردند و اسیر گفت: «ما از جنگ خسته شده‏ایم.‏»

چنان‏که گفته شد، به نظر نمی‏رسد یاران پیامبر پیشنهاد ریاست را به دروغ و برای فریب به اسیر گفته باشند و به نظر نمی‏رسد کسی مانند او که فرمانده نظامی خیبر به شمار می‏رفت، ‏‌به این سادگی فریب خورده باشد. این کلمات، نشان می‌دهد عبدالله بن رواحه برای کشتن اسیر نیامده بود بلکه برای بردن او به مدینه آمده بود و اسیر هم ـ که ترور دوستان یهودی خود را فراموش نکرده بود ـ موقعیت را برای همراهی با مسلمانان مناسب و به صلاح خود دیده که چنین کرده‏ است.

۵ـ در سریه‏هایی که پیامبر برای کشتن دشمنان اسلام فرستاده، یک نفر (در چهار مورد) و یا پنج نفر (در دو مورد) بیشتر نفرستاده؛ ولی همراهان عبدالله رواحه در این حرکت، سی نفر گزارش شده‏اند.

با آنچه گذشت، روشن شد که داستان اعزام فرزند رواحه از سوی پیامبر به خیبر، آن‏گونه که شهرت یافته، با هدف کشتن اسیر و همراهان یهودی‏اش نبوده ‏بلکه این، سفری سیاسی به منظور گفتگو برای صلح با خیبریان بوده ‏است؛^[۷۲] ولی چون سرانجام این سفر، کشته شدن اسیر یهودی بوده، این‏گونه درتاریخ مشهور شده که این حرکت، سریه‏ای برای کشتن اسیر و یارانش بوده ‏است.^[۷۳]