محدودیت‌های موجود در قوانین ایران مانند ۱) قانون اساسی، ۲) قانون بودجه از یک سو و از سوی دیگر ۳) الزامات و تاکیدات مجلس برای ایجاد شرایط سرمایه‌گذاری خارجی در کشور، خصوصاًً در بخش نفت و گاز سبب گردیده است تا راه‌های جذب منابع مالی و انتقال تکنولوژی، به شیوه‌‌های خاص از قراردادهای توسعه نفت محدود و معمول گردد. می‌توان گفت شاخص‌ترین و رایج‌ترین گونه قرارداد در بخش بالادستی صنعت نفت و گاز ایران که مورد قبول مراجع قانون‌گذار ‌کشور است، یک نوع قرارداد خرید خدمات پیمانکاری، موسوم به «بای‌بک یا بیع‌متقابل» می‌باشد که همراه با تامین منابع مالی صورت می‌گیرد.

قرارداد بای‌بک زیرگروه قرارداد‌های خرید خدمت محسوب می‌گردد. در این نوع قرارداد، شرکت سرمایه‌گذار خارجی مسئولیت پرداخت کلیه وجوه سرمایه‌گذاری و همچنین نصب تجهیزات و راه‌اندازی و انتقال تکنولوژی را برعهده می‌گیرد و پس از راه‌اندازی، کلیه پروژه را به کشور میزبان واگذار می‌کند. بازگشت سرمایه و همچنین سود ناشی از سرمایه‌‌گذاری از طریق فروش محصولات به دست می‌آید که به دلیل گستردگی و بالابودن پتانسیل ایجاد بستر بهره‌وری بین‌المللی و تنوع شروط و ویژگی‌های این قرارداد، بررسی این قرارداد موضوع تحقیق این پایان‌نامه قرار گرفته است.

ب: سوالات تحقیق

1. 1. ماهیت حقوقی قرارداد بای‌بک چیست؟

1. 1. ویژگی‌ها و جایگاه قرارداد بای‌بک در قوانین و مقررات چگونه است؟

1. تأثیر بای‌بک در توسعه روابط بین‌الملل چیست؟

ج: فرضیات تحقیق

1. 1. ماهیت حقوقی قرارداد بای‌بک، نوعی قرارداد خرید خدمت محسوب می‌گردد که در آن شرکت سرمایه‌گذار خارجی مسئولیت پرداخت کلیه وجوه سرمایه‌گذاری را به عهده می‌گیرد.

1. 1. به نظر می‌رسد ویژگی‌های عقد قراردادهای خدماتی در چارچوب قرارداد بای‌بک مورد توجه کشور میزبان واقع می‌شوند. ویژگی‌هایی مثل: ۱) مالکیت کامل کشور میزبان بر منابع (نفت خام و گاز طبیعی)، ۲)نفی مشارکت خارجی، ۳) حاکمیت قوانین کشور میزبان بر قرارداد بای‌بک، ۴) حاکمیت قوانین کشور میزبان بر حکمیت و داوری، ۵) حاکمیت قوانین پولی کشور میزبان بر روابط ارزی و…

1. بای‌بک ‌به دلیل روند سودآفرینی که دارد قابلیت جذب سرمایه‌گذاری خارجی را میسر می‌کند که این مسئله می‌تواند در قالب همکاری‌های مشترک منطقه‌ای تبلور یابد.

د: سوابق تحقیق

‌در مورد تحلیل حقوقی قرارداد بای‌بک در ایران با رویکرد توسعه روابط بین‌الملل، تحقیق مستقلی انجام نشده است، لیکن در برخی آثار حقوقی، اشاراتی به آن شده است که از جمله می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

آیین‌نامه چگونگی قراردادهای بای بک غیرنفتی مصوب ۰۹/۱۱/۷۹هیات وزیران تعریف داشته است: بای بک یا معاملات دوجانبه به مجموعه‌ای از روش‌های معاملاتی اطلاق می‌شود که به موجب آن سرمایه‌گذار تعهد می‌کند تمام یا بخشی از تسهیلات مالی (نقدی و غیرنقدی) را برای تامین کالاها و خدمات مورد نیاز، شامل کالاهای سرمایه‌ای یا واسطه‌ای یا مواد اولیه یا خدمات، جهت ایجاد توسعه، بازسازی و اصلاح واحد تولیدی و خدماتی در اختیار سرمایه‌پذیر قراردهد و بازپرداخت تسهیلات شامل اصل و هزینه های تبعی آن را از محل صدور کالا و خدمات تولیدی و سرمایه‌پذیر دریافت کند. این نوع معامله سرمایه‌گذاری، ترکیبی از کارخانه و عملیات تجاری که بهای معامله نه به ارز خارجی بلکه با تحویل محصولات ساخته شده پرداخت می‌شود. (شاپیرا، ۱۳۷۱: ۱۴۹-۱۷۰)

ترجمه‌ی بای‌بک به بیع متقابل این توهم را به وجود می‌آورد که ماهیت بای‌بک همان ماهیت عقد بیع را دارد در حالی که در ترجمه بای‌بک اشتباه صورت گرفته است. بای‌بک را اصولاً نباید از مفهوم لغوی آن دور کرد. از لحاظ لغوی به معنای «بازخرید» است و معنی حقوقی آن هم از معنی لغوی آن دور نیفتاده است. (صادقی، ۱۳۸۳: ۱۲۶)

ه: اهداف تحقیق

هدف کلی: بررسی و شناسایی ماهیت و ویژگی‌های حقوقی قرارداد بای‌بک جهت شناخت و اصلاح معایب آن.

هدف ویژه : اصلاح ساختارهای قراردادهای بای بک در مبادلات بین‌المللی و پیشگیری از زیان و ضرر.

کاربران: مجموعه دستگاه‌های ذیربط و فعال در عرصه تجارت بین‌المللی، مجموعه صنایع تبدیلی و نقل و انتقالات نفت و گاز، مجلس شورای اسلامی و کمیسیون حقوقی و اقتصادی مجلس و… .

و: روش تحقیق

این تحقیق به وسیله مطالعات کتابخانه‌ای و روش تحلیلی- توصیفی با بهره گرفتن از روش فیش‌برداری انجام شد. ابتدا به شناسایی منابع معتبر و سپس به مطالعه و فیش‌برداری پرداخته، پس از آن مطالب در قالب تحقیق تدوین و پس از بررسی سوالات و فرضیات تحقیق و شرایط حقوقی قرارداد بای‌بک، تحلیل و با نتیجه‌گیری اتمام می‌یابد.

ز: ساختار تحقیق

مطالب این پایان‌نامه در پنج فصل تدوین گردیده است که فصل اول ‌در مورد کلیات تحقیق، فصل دوم تاریخچه و مفاهیم تحقیق که خود شامل سه مبحث می‌باشد و مبحث اول ‌در مورد تاریخچه قرارداد بای‌بک، مبحث دوم مفهوم‌شناسی بای‌بک، مبحث سوم جایگاه قراردادهای بای‌بک در قوانین موضوعه بحث می‌شود. در فصل سوم با عنوان مراحل عملیاتی قرارداد بای‌بک صحبت می‌شود که شامل چهار مبحث می‌باشد و در فصل چهارم ‌در مورد مزایا و معایب بای‌بک بر روابط بین‌الملل صحبت شده که شامل چهار مبحث مجزا می‌باشد و در فصل پنجم نتیجه‌گیری و پیشنهاداتی ارائه گردیده است.

فصل دوم:

تاریخچه و مفاهیم تحقیق

بای بک یکی از شیوه های تجارت متقابل است که در زبان فارسی آن را خرید بازیافتی و بازخرید نیز ترجمه کرده‌اند. در معاملات بای بک از یک‌سو ماشین‌آلات، تجهیزات تولیدی یا یک کارخانه‌ی کامل از سوی یک عرضه‌کننده به کشور دیگری صادر می‌گردد و در مقابل، محصولاتی که به طور مستقیم یا غیرمستقیم به وسیله همین تسهیلات تولید شده بابت تمام یا بخشی از بهاء این تسهیلات، در مدت زمان معینی دریافت می‌شود.

در این فصل که شامل دو مبحث و پنج گفتار می‌باشد، به تعریف و تاریخچه قرارداد بای‌بک و مفهوم‌شناسی آن می‌پردازیم و همچنین در مبحث دوم چند نمونه از قراردادهای بای‌بک را توضیح می‌دهیم.

در قرار داد بای‌بک که یکی از روش‌های است، محصولاتی که به طور مستقیم یا غیر مستقیم به وسیله همین تسهیلات تولید شده بابت تمام یا بخشی از بهاء این تسهیلات، در مدت زمان معینی دریافت می‌شود. به‌عبارت دیگر محصولات مورد تبادل در این شیوه از تجارت متقابل به‌نحوی به یکدیگر مربوط هستند.

مبحث اول: تاریخچه قرارداد بای‌بک

Eckhardt, C., Deffenbacher, C. (2004). On thhe basis of social psychology and clinical psychology for research. Advanced in psychology.

Ekman, P. (2013). The facal expression in modern society. San Antonio, TX: Psychological Corporation. http://www.answers.com. Accessed September 15, 2006.

Farrell, M., Joan_Shaw,_A., IDA._& Michael__Webber. (2009). a schema-focused approach to group psychotherapy for outpatients with borderline personality disorder: A randomized controlled trial. An Indiana University School of Medicine,_Department of Psychiatry,_Center for Borderline Personality Disorder Treatment & Research,_Larue D. Carter.

Fisher, M.(2011). Self-concept, self-esteem and psychopathological symptoms. J Psychotherama:114-123.

Freud, S.(1920). Complete works, Strachey, J. Penguin publication.

Goldsmith, P. (2009). Negative life events, cognitive regulation and problem. Journal of Personality and individual differences. P: 30,1311-1321.

Greenberg, M., Wartman, C.B. & Stone, A.A, (2006) .Emotional expression and physical health. Journal of personality and social psychology, 73 (3) , 588- 602.

Gross, J .J & John, O.P. (2007) . Revealing feeling: facts of emotional expressivity in self reports, peer ratings, and behavior. Journal of personality and social psychology, 72(2), 435– ۴۴۸٫

Haves, E., Dior, F., Tayer, S. (2008). Deliberate self-harm in patients with depression: characteristics, treatment, and outcome. Crisis;22:93-101.

Hollon D., Robert J.(2005). Prevention of Relapse Following Cognitive Therapy vs Medications in Moderate to Severe Depression. Arch Gen Psychiatry. 2005;62:417-422

Hull, R., Berry, D., & Erin, M. (2010).Preventive Approaches in Individual therapy, Philadelphia, Bruner publication.

Jacobson, N. S., Dobson, K. S., Truax, P. A., Addis, M. E., Koerner, K., Gollan, J. K., Gortner, E., & Prince, S. E. (1996). A component analysis of cognitive-behavioral treatment for depression. Journal of Consulting and Clinical Psychology, 64, 295-304.

Lau, D. (2001). Stability transmission of attachment, across expression of aggression. Journal of psychotherapy, 65. 1444-1456.

Lewis, A. (2012). Cognitive therapy for personality disorders : a guide for clinicians . London: Routledge.

Mccron, V., Vanasiri, B., Patel, D. (2008). Study of Depression in Women in Various Periods of Life. International Journal of Science and Advanced Technology. 2221-8386.

Markis, D. (2011). Therapeutic alliance and outcome of psychotherapy: historicalm excursus,measurements, and prospects for research. frontiers in psychology, 2, (1- 11).

PapaGeorgio, S., Wales, D.(2001). Prevention of depression in subclinically depressed adults: Follow-up effects on the ‘coping with depression’ course. Journal of Affective Disorders, 97, 219-228.

Raymond, A. (2012). Theories of Aggression. Psychological Review, 84, 191-215.

Rafael, P., Young, J. (2011). Schema therapy oriented method in working with outpatients clinics. . Int J Health (Lond). 31, 669–۶۷۴٫

Rogers, R. F. (2010). Mood disorders: Depressive disorders, In S. M. Turner & M. Hersen (Eds.), Adult psychopathology and diagnosis (۳rd Ed.) (pp. 230-255). New York: John Wiley & Sons.

Seligman, P. (2012) Personality characteristics in obesity and relationship with successful weight loss. Int J Obes (Lond). 31, 669–۶۷۴٫

Sinika Luutonen, J.(2007). Anger attack in bipolar depression versus unipolar depression. San Diego, Calif. Abstract NR 139:103.

Spielberger, C. D. (1999). State-Trait Anger Expression Inventory-2TM: Professional manual (2nd ed.). Florida: Psychological Assessment Resources, Inc.

Thompson, D., Heinburg, S., Altabel, S., Thantelof-dan, G.(1980). Psychometric quality of the Figure Rating scale. International Journal of eating disorder, 10, 615-691.

Wilmote, D. (2001). Cognitive therapy of aggression. New York: Guilford Press.

Young, J. E. (2009). Cognitive therapy for personality disorders: Sarasota, fl: professional PRESS.

Young, J. E. & Gluhoski, V. Vishar, D.(2003). A schema-focused perspective on satisfaction encloses relationships. In R. J. Sternberg & M. Honjas (Eds.), Satisfaction in close_ relationships (pp.356-381). New York: The Guilford Press.

Young, J.E. (1990). The Young Schema Questionnaire: Short Form. Available at http://home.sprynet.com/sprynet/schema/ysqs.htm.

Young, J. E. (2011). Cognitive therapy for personality disorders: A schema-focused approach. Florida: Professional Resources Press.

Rafael, D., Young, J .E. (2012). Schema therapy for depression. Clinical handbook of psychological disorders (3rd ed., pp.264-308) New York: Guilford press.

Young, J. E. (2007). Young schema questionnaire: special edition. New York SCHEMA THERAPY institute.

پیوست

پیوست۱: پرسشنامه افسردگی بک ۲

1. 1. Over controlled-Hostility Scale ↑

1. 1. Minnesota Multiphasic Personality Inventory ↑

1. 1. Kaplan & Sadock ↑

1. 1. airaksinen ↑

1. 1. Corsini, r. ↑

1. 1. American psychological association ↑

1. 1. ripery ↑

1. 1. Papagorio & Wales ↑

1. 1. Nolen – Hoksma ↑

1. 1. Etkins & Tizdale ↑

1. 1. ^۱ Catecholamine’s ^۲Indoleamines ↑

1. 1. ^۳ Medial Forebrain Bundle ↑

1. 1. Seligman, P ↑

1. 1. Ego ↑

1. 1. Self ↑

1. 1. Busch ↑

1. 1. Markis ↑

1. 1. ^۱ Edward Bibring ↑

1. 1. Lewis ↑

1. 1. Rogers ↑

1. 1. Sharf, D ↑

1. 1. Cognitive triad ↑

1. 1. Cognitive spiral ↑

1. 1. Negative automatic thoughts ↑

1. 1. beck ↑

1. 1. Cognitive traid ↑

1. 1. MAOIS ↑

عواملاجتماعی

–آنومی اجتماعی

– باورها و ارزش ها

– کنترل و امکانات ناجا

– محیط زندگی

قاچاق مشروبات الکلی

عوامل اقتصادی

-میزان درآمد

– وضعیت اشتغال

– وضعیت مسکن

عوامل فردی

– وضعیت تاهل

– تحصیلات

عوامل سیاسی

-وضعیت بازارچه های مرزی

-رفت و آمدهای غیرمجاز

– حضور دول متخاصم در خاورمیانه

– وجود گروهک های معاند نظام و …

–

گفتار دوم: فرضیه ‏های تحقیق

• • بین احساس آنومی اجتماعی و قاچاق مشروبات الکلی در استان کردستان رابطه معناداری وجود دارد.

  

• • بین باورها و ارزش‏های اجتماعی- فرهنگی مردم منطقه و قاچاق مشروبات الکلی رابطه معناداری وجود دارد.

• • بین عدم کفایت امکانات ناجا و گرایش به قاچاق مشروبات الکلی در میان مردم استان کردستان رابطه وجود دارد.

• • بین محیط زندگی افراد و گرایش به قاچاق مشروبات الکلی در استان کردستان تفاوت معناداری وجود دارد.

• • بین میزان درآمد افراد و قاچاق مشروبات الکلی در استان کردستان رابطه معناداری وجود دارد.

• • بین وضعیت اشتغال افراد و قاچاق مشروبات الکلی در استان کردستان رابطه وجود دارد.

• • بین وضعیت مسکن افراد و قاچاق مشروبات الکلی در استان کردستان رابطه وجود دارد.

• • بین وضعیت تأهل افراد و گرایش به قاچاق مشروبات الکلی در استان کردستان رابطه وجود دارد.

• • بین میزان تحصیلات افراد و گرایش به قاچاق مشروبات الکلی رابطه معناداری وجود دارد.

• بین عوامل سیاسی نظیر وضعیت بازارچه های مرزی، نزدیکی به خط صفر مرزی و غیره با قاچاق مشروبات الکلی در استان کردستان رابطه وجود دارد.

گفتار سوم: روش تحقیق

همان­طور که می­دانیم پدیده ­های اجتماعی پیچیده­اند و ابعادی گوناگون دارند. ‌بنابرین‏ هرگز نباید تصور کرد که با تکیه بر یک عامل ‌می‌توان مسئله­ای اجتماعی را حل کرد بلکه باید عوامل گوناگون پدیده را شناخت و مرتفع کرد. ‌بنابرین‏ در برابر پیچیدگی­ پدیده ­های انسانی و اجتماعی، روش­ها نیز باید متعدد گردند. علاوه بر این، محقق باید در صحنه تحقیق و با توجه به ویژگی­های خاص پدیده مورد نظرش، روش تحقیق را به کار گیرد و با واقعیت منطبق سازد^[۳۶] . ‌بنابرین‏ انتخاب روش تحقیق به فاکتورهایی از قبیل ماهیت موضوع، جامعه مورد مطالعه و نگاه محقق نسبت به جامعه بستگی دارد.

یکی از متداول‏ترین روش های تحقیق در علوم اجتماعی و از انواع روش های توصیفی، روش پیمایش (Survey) است. در این روش که معمولاً روی جمعیتهای بزرگ و با استعانت از پرسشنامه صورت می‌گیرد و محقق معمولاً به تحدید جامعه نمونه (فرض گرفته شده است که معرف جامعه کل است) در مقام Generalization یعنی تعمیم نتایج حاصله به کل جامعه آماری می پردازد.^[۳۷] ‌بنابرین‏ تحقیق حاضر با توجه به هدف اصلی خود، روش پیمایش (Survey) را انتخاب نموده است. روش پیمایشی، روشی است برای گردآوری داده‌‌هاکه در آن از گروه‌های معینی از افراد خواسته می‌شود به تعدادی پرسش مشخص (که برای همه افراد یکسان است) پاسخ دهند. این پاسخ­ها مجموعه اطلاعات تحقیق را تشکیل می‌دهند^[۳۸].در تحقیق حاضر، داده ­ها به صورت مقطعی جمع ­آوری شده یعنی گردآوری داده ها درباره یک یا چند صفت در یک مقطع زمانی صورت گرفته است.

فصل دوم:

مؤلفه‏های حاکم بر مطالعه‏ی می‌دانی موضوع و یافته ها

در این فصل به مباحث مهمی در خصوص شیوه جمع‌ آوری داده ها، جامعه آماری و حجم نمونه، تجزیه و تحلیل اطلاعات، تعریف متغیرها و در نهایت یافته های پژوهش حاضر اشاره می‏ کنیم.

گفتار نخست:شیوه جمع‌ آوری داده ها

ابزار گردآوری اطلاعات، محقق را در رسیدن به داده ­های مورد نیاز یاری داده و همچنین جهت انجام مراحل پردازش و تحلیل، لازم و ضروری است. در فصل اول تحقیق، جمع‏ آوری اطلاعات نظری تحقیق با مراجعه به کتابخانه و استفاده از اسناد و منابع مکتوب (از قبیل کتب، مجلات مرتبط و معتبر، ماهنامه‏ها، پایان نامه­ ها و سایر اسناد در دسترس) صورت گرفت و داده ­های مربوط به فصل یافته های تحقیق با بهره گرفتن از روش پیمایش، پر کردن پرسشنامه و مصاحبه جمع ­آوری شده است. پس از چارچوب نظری و طرح فرضیات و مدل نظری، پرسشنامه تحقیق با توجه به ابعاد و معرف­های تحقیق تهیه گردید.

گفتار دوم:جامعه آماری و حجم نمونه

جامعه آماری مورد مطالعه در تحقیق حاضر، شامل مرزنشینان شهرستان بانه و مریوان و زندانیان محکوم به قاچاق مشروبات الکلی زندان مرکزی سنندج می‏ باشد. از میان مرزنشینان، مردم روستاهای واقع در نقطه صفر مرزی انتخاب شده‏اند. تعداد ۱۰۰ نفر از میان جامعه آماری به صورت تصادفی ساده انتخاب و مورد پرسش واقع شده‏اند.

گفتار سوم: تکنیک تجزیه و تحلیل اطلاعات

برای تجزیه و تحلیل اطلاعات و آزمون فرضیه ­ها و ‌سوالات اساسی تحقیق، اطلاعات به دست آمده در دو سطح تحلیل ‌شده‌اند:

۱- سطح توصیفی: از آنجا که این تحقیق دارای جنبه توصیفی هم ‌می‌باشد، سعی شده هر یک از عوامل مؤثر بر قاچاق مشروبات الکلی به صورت جداول توزیع فراوانی و نمودارهای مربوط به هر یک از شاخصه­ها به تفکیک نشان داده شود. در این سطح عمدتاًً از آمار توصیفی و روش­ها و تکنیک­های خاص آن استفاده شده است.

۲-سطح تحلیلی و استنباطی: در این سطح برای تحلیل روابط بین متغیرها، با توجه به نوع متغیرهای وابسته و مستقل انتخاب شده از آزمون­های آماری مناسب نظیر مقایسه همبستگی، رگرسیون و … مربوط به هریک از سطوح سنجش متغیرها استفاده می­ شود. از آنجایی که آمار مجموعه ­ای از تکنیک­ها را در اختیار ما قرار می­دهد و با توجه به اینکه هدف پردازش داده های حاصل از پرسشنامه که شامل دو مرحله جمع ­آوری داده ­ها و تحلیل آن‏ها می­ شود؛ در این مرحله به تجزیه و تحلیل آماری پژوهش پرداخته می­ شود، بدین ترتیب که با بهره گرفتن از نرم­افزار SPSS و بر مبنای نوع هدف به آزمون فرضیات پرداخته می­ شود.

گفتار چهارم: تعریف عملیاتی متغیرها

تعریف عملیاتی، تعریفی است که بر ویژگی­های قابل مشاهده استوار است. این تعریف در واقع راهنمای محقق است در آنچه که باید انجام گیرد^[۳۹].

متغیر وابسته در تحقیق حاضر، قاچاق مشروبات الکلی که در فصل قبلی به تعریف آن پرداخته شد، همچنین جهت سنجش آن، چند گویه مطرح شد که گرایش به آن را نشان می‏ دهد. در ادامه به تعریف عملیاتی متغیرهای مستقل مؤثر بر قاچاق مشروبات الکلی نیز پرداخته شده است.

الف: احساس آنومی اجتماعی

با توجه به نگرش های گوناگونی که در میان جرم شناسان وجود دارد، پیشگیری از بزهکاری را می توان به دو صورت عام و خاص تعریف کرد.

در معنای عام، پیشگیری از جرم هر اقدامی است که جلوی ارتکاب جرم را بگیرد که این اقدام می‌تواند جنبه کیفری یا غیرکیفری داشته باشد. به دیگر سخن، هر آنچه علیه جرم باشد و سبب کاهش نرخ بزهکاری گردد در گستره معنای عام پیشگیری از جرم قرار دارد.

در این نگرش سیاست جنایی همه تدابیر کیفری و غیرکیفری را که حکومت با مددجویی از سه قوه قانونگذاری، اجرایی و قضایی با هدف محدود کردن و مهار بزهکاری و نیز پیشگیری اتخاذ می‌کند، در برمی گیرد، ناگفته پیدا‌ است که در این زمینه، مردم نقش بسیار پراهمیتی را بر عهده دارند. بدین ترتیب در سیاست جنایی، پیشگیری را می توان به کارگیری راهکارهای گوناگون برای جلوگیری از بزهکاری تعریف کرد.^[۳۰]۱ این معنا از پیشگیری، پیشگیری واکنشی و پیشگیری کنشی را دربرمی گیرد و ‌بر اساس این رویکرد، ساز و کارهای کیفری مانند ابتکارات اصلاحی – درمانی و ساز و کارهای غیرکیفری مانند اقدامات موقعیت مدار می‌توانند در گستره پیشگیری از جرم جای گیرند.

پیشگیری از جرم دربرگیرنده تدابیر و اقداماتی است که نرخ بزهکاری را کاهش دهد. بدین صورت که از یکسو علل اثرگذار بر ارتکاب جرم را شناسایی کرده و از سویی دیگر ابتکارات مناسبی را برای مبارزه با این علل اعمال کند. عده دیگری معتقدند، پیشگیری از بزهکاری مجموعه اقدامات غیرقهرآمیزی است که برای تحقق هدفی ویژه یعنی مهار بزهکاری، کاهش احتمال وقوع جرم، کاهش شدت بزه ‌در مورد علل جرایم اتخاذ می شود.^[۳۱]۲

‌بنابرین‏ پیشگیری از جرم در معنای خاص، مجموعه تدابیر و اقدامات غیرکیفری با هدف مقابله با بزهکاری از طریق کاهش یا از بین بردن علل جرم زا و نیز اثرگذاری بر فرصت های پیش جنایی است به گونه ای که بتوان با بهره گرفتن از ابتکارات و ساز و کارهای غیرقهرآمیز بر شخصیت افراد و وضعیت پیش از ارتکاب جرم اثر گذاشت تا از رخ دادن بزه جلوگیری شود.

از نظر برخی با توجه ‌به این تعاریف این نهاد باید از ویژگی های زیر برخوردار باشد:

– هدف اصلی آن ها اثرگذاری علیه عوامل یا فرایندهایی باشد که در بروز بزهکاری نقش تعیین کننده دارند.

-جنبه جمعی داشته باشند و تمامی جمعیت یا گروه معینی از آن را نشانه روند.

-پیش از ارتکاب جرم اعمال شوند.

– جنبه قهرآمیز و سزاده نداشته باشند زیرا تدابیر سرکوبگر پس از وقوع جرم بر بزهکار تحمیل می‌شوند.^[۳۲]

گفتار دوم: گونه ها و سطوح پیشگیری از بزهکاری

جرم شناسی از دسته بندی بزهکاری اهداف ویژه ای را دنبال می‌کند که یکی از آن هدف ها، پیشگیری از بزهکاری و تکرار جرم است.^[۳۳]

‌در مورد دسته بندی پیشگیری همواره نگرش های گوناگونی میان جرم شناسان وجود داشته است. برخی عقیده دارند، پیشگیری موقعیت مدار، پیشگیری زود هنگام، پیشگیری اجتماعی و پیشگیری از طریق نظام عدالت کیفری از گونه ای های نهاد هستند. گروهی دیگر بر این باورند که پیشگیری به سه گونه نخستین، دومین و سومین وهمچنین پیشگیری واکنشی و کنشی تقسیم می‌گردد.

بند اول :سطوح سه گانه پیشگیری از بزه

پیچیدگی ماهیت بزهکاری پیشگیری را نیز مشکل می‌کند و رهیافت های چندگانه ای را که می طلبد که کلیه عوامل خطرزا را در نظر بگیرد از این نقطه نظر سطوح پیشگیری به سه سطح تقسیم می شود:

الف: پیشگیری نخستین یا ابتدایی

پیشگیریئ نخستین یا ابتدایی عبارت از مجموعه وسایلی است که معطوف به تغییر شرایط جرم زای اطرافیان به طور کلی اعم از طبیعی و اجتماعی می‌باشند. به عبارت دقیق تر، پیشگیری ابتدایی راهکارهایی است که از طریق زمینه‌های اجتماعی و اقتصادی و دیگر زمینه‌های سیاست عمومی تلاش می‌کند. این حالت، به ویژه بر موقعیت جرم زا و علل ریشه ای ارتکاب جرم تأثیر می‌گذارد. هدف اصلی، ایجاد امیدوارکننده ترین شرایط برای زندگی است که شامل آموزش خانواده، ایجاد مسکن، استقلال و سرگرمی می‌باشد.

در پیشگیری اولیه به ریشه مسئله وعوامل خطرزای محیطی توجه می شود . این نوع پیشگیری سعی برآن دارد که امکان درگیر شدن با مسئله طوری پیش برود که هرگز محلی برای رشد مسئله وجود نداشته باشد . به همین علت استرا تژی های برنامه ضرورتا طوری ا نتخاب می‌شوند که بتوا نند عوامل مخا طره آمیز را کا هش دهند ، وضع قوا نین که بعضی از محدودیت ها را ایجاب می‌کنند ازآن جمله اند . برای مثال درجامعه ای که حمل اسلحه آزاد است ، این آزادی خود یک عامل خطر زای امکان درگیر شدن با مسئله بزه است . بنا براین منع حمل اسلحه یکی از استراتژی ها درآن جامعه خوا هد بود.^[۳۴]

اگر چه تناقضاتی دربعضی ازیافته های پژوهش درمورد کنترل بزه وجوددارد لیکن اکثر یا فته ها بیانگر آنند که برنامه های پیشگیری مستقیما تاثیر زیادی ‌در کاهش رفتارهای بزهکارانه نداشته اند ‌در مقابل‌ به پژوهشهائی نیز بر می خوریم که نشان داده‌اند مداخله اولیه جامعه وخانواده متفقا در کنترل بزهکاری تاثیر دارند. عمده برنامه ریزیهای این مداخلات بر اساس یافته هائی است که نشان می‌دهند عوامل خانوادگی مانند : طلاق، مرگ والدین، کثرت اولاد، فقدان حمایت‌های روانی و بی توجهی به نیازهای عاطفی فرزندان بی انضباطی درخانواده، وجود فرد بزهکار یا ناسازگار اجتماعی، خیانت زن یا شوهر، اختلافات خانوادگی، طرد ازخانواده، فقدان زمینه‌های تربیتی مناسب درخانواده، مسکن نامناسب از نظر فضای فیزیکی و فقر در تقویت و یا کنترل بزهکاری نقش دارند. عوامل اجتماعی مانند: بیسوادی، رشد بی رویه جمیعت، صنعتی شدن، اختلافات طبقاتی، قوانین تحمیلی، بی عدالتی اجتماعی، بیکاری، جنگ، محیط اجتماعی نامناسب (زندگی در جوار بزهکاران) فقدان امکانات تفریحی سالم و قابل دسترس همه طبقات جامعه، زاغه نشینی، زورمداری سیا سی، در کنترل و رشدبزه موثرند. به همین جهت استراتژی های مداخله ای خانواده گرا و جامعه گرا در پیشگیری نوع اول اهمیت پیدا می‌کنند. خلاصه اینکه درسطح اول پیشگیری عمده مسئولیت به عهده خانواده و جامعه است. بسیاری ازدیدگاه های روانشناختی، سن مناسب برای سطح پیشگیری نوع اول را قبل از۸سالگی می دانند.^[۳۵]

به عبارت دیگر این نوع پیشگیری دربرگیرنده تدابیر و اقداماتی است که به دنبال سالم سازی محیط طبیعی و اجتماعی و تغییر اوضاع و احوال و شرایط جرم زایند. به بیان دیگر، این پیشگیری درصدد آن است تا با بهبود شرایط زندگی افراد از بزهکاری جلوگیری کند. بالا بردن سطخ سواد و فقرزدایی نمونه هایی از این پیشگیری اند.

ب: پیشگیری دومین یا ثانویه

پیشگیری ثانویه یا دومین معطوف به مداخله برای پیشگیری از لحاظ گروه ها یا جمعیت های در معرض خطر جرم است. این امر شامل شناخت زودهنگام شرایط جرم زا و نفوذهایی است که بر این شرایط اعمال می‌شود. برای این گروه ها می توان تدابیری خاص اندیشید; تدابیر حمایتی در خصوص کودکان خیابانی، کودکان متعلق به خانواده های معتاد و بی سرپرست یا بدسرپرست.

انگیزش به حالت‌های درونی ارگانیسم که موجب هدایت رفتار او به سوی نوعی هدف می‌شود اشاره می‌کند به طور کلی انگیزش را می‌توان به عنوان نیروی محرک فعالیت‌های انسان و عامل جهت دهنده آن تعریف کرد (کوثری و همکاران، ۱۳۹۰).

انگیزش فرایندی است که طی آن فعالیتی هدف محور برانگیخته و حفظ می‌شود. انگیزش یک فرایند است و نه ‌یک فراورده و محصول (پینتریج^[۱۲۵] و شونک به نقل از شهرآرای، ۱۳۹۰).

انگیزش پیشرفت

یکی از انگیزه های مهم اجتماعی که رفتار آدمی ‌را تحت تأثیر قرار می‌دهد نیاز به پیشرفت است از نظر مک کلند و اتکینسون^[۱۲۶] (۱۹۴۸) انگیزه پیشرفت یعنی گرایش به تلاش برای انتخاب فعالیت‌هایی که هدفش رسیدن به موفقیت یا دوری از شکست است. این انگیزه، یکی از انگیزه های اجتماعی با اهمیت است که ارتباط ویژه‌ای با کار معلم دارد (استکی و همکاران،).

در نظریه های هدف پیشرفت، انگیزش پیشرفت به پیروی از نظریه پردازان کلاسیک به منزله‌ی کوشش شخصی برای دست یافتن به هدف ها در محیط اجتماعی او و هدف‌های پیشرفت به منزله‌ی جلوه‌های شناختی رفتار پیشرفت تعریف می‌شود (احمدی و همکاران، ۱۳۸۳).

نیاز به پیشرفت یک نیاز اجتماعی است و عبارت است از: غلبه کردن بر موانع، رسیدن به استانداردهای عالی، رقابت با دیگران و پیشی گرفتن از آن‌ ها (اکبری، ۱۳۸۹).

انگیزش پیشرفت سائقی است برای پیشی گرفتن بر دیگران، دست یابی به موفقیت با توجه به ملاک‌های مشخص و تلاش جهت کسب موفقیت است (شیردل و همکاران، ۱۳۹۲).

کلمن انگیزش پیشرفت را عبارت از آرزو برای پیشی گرفتن در یک رفتار ویژه می‌داند که آن رفتار ویژه به صورت ملاک یا معیار درآمده باشد به عبارتی یک میل یا علاقه به موفقیت کلی یا موفقیت در یک زمینه‌ی فعالیت خاص، انگیزش پیشرفت نام دارد. به نظر موری انگیزش پیشرفت به مفهوم انگیزه غلبه بر موانع و مبارزه با آنچه که به دشوار بودن شهرت دارد (باغداساریانس و همکاران، ۱۳۸۹).

مک کلند عقیده دارد که انگیزش پیشرفت یک ویژگی ناهشیار است که ‌از تجارب فرزند پروری اولیه سرچشمه می‌گیرد. او اظهار می‌دارد که تجارب اولیه یادگیری بر رفتار فرد در موقعیت‌های پیشرفت نقش مؤثر و مداوم دارد (استیپک به نقل از حسن زاده و عمویی، ۱۳۸۵: ۱۹).

تفاوت انگیزش و انگیزه

سیفرت^[۱۲۷] (۱۹۹۲) معتقد است انگیزش یک تمایل یا گرایش به عمل خاصی است و انگیزه نیاز یا خواست خاصی است که انگیزش را موجب می‌شود. ‌بنابرین‏ انگیزش را عامل کلی مولد رفتار و انگیزه را علت اختصاصی رفتار به حساب می آورد (کوشکی و همکاران، ۱۳۸۹).

انگیزش را به موتور و فرمان اتومبیل تشبیه کرده‌اند و در این مقایسه نیرو و جهت مفاهیم عمده انگیزش هستند ‌بنابرین‏ انگیزش عامل فعال ساز رفتار انسان است. انگیزه اصطلاحی است که غالباً با انگیزش مترادف به کار می رود با این حال می‌توان انگیزه را دقیق تر از انگیزش و به عنوان حالت مشخصی که سبب ایجاد رفتار معین می‌شود تعریف کرد به سخن دیگر انگیزش عامل کلی مولد رفتار به حساب می‌آید در حالی که انگیزه حالت اختصاصی رفتار یک شخص می‌باشد مثلاً وقتی که می پرسیم چرا فلان شخص رفتار خاصی را انجام داد به دنبال انگیزه او هستیم انگیزش به حالت‌های درونی ارگانیسم که موجب هدایت رفتار او به سوی نوعی هدف می‌شود اشاره می‌کند به طور کلی انگیزش را می‌توان به عنوان نیروی محرک فعالیت‌های انسان و عامل جهت دهنده آن تعریف کرد. با توجه به تعاریفی که از انگیزه و انگیزش مطرح شد می‌توان ‌به این نتیجه‌ کلی رسید که انگیزه گرایش ویژه ‌یا گرایش رفتار نسبتاً ثابت زمانی است که به موقعیت بستگی ندارد مانند انگیزه پیوند جویی و انگیزه پیشرفت. انگیزش مجموعه متغیرهای پیچیده ارگانیسمی و محیطی است که کنش آن‌ ها به فعالیت‌های عمومی و جهت دار احساس و رفتار منجر می‌شود. انگیزه ‌یک اصطلاح کلی است که زمینه‌ی مشترک بین نیازها، شناخت‌ها و هیجآن‌ها را مشخص می‌کند که هر یک از این ها فرایندی درونی است که رفتار را نیرومندانه هدایت می‌کند فرق بین انگیزه، نیاز، شناخت یا هیجان صرفاً به سطح تحلیل آن‌ ها مربوط می‌شود یعنی این که کلی باشند یا اختصاصی. مثلاً نیازها، شناخت‌ها و هیجآن‌ها انواع اختصاصی انگیزه ها هستند که به همراه رویدادهای بیرونی و محیطی به عنوان منابعی محسوب می‌شوند که منجر به ایجاد انگیزش در انسان می‌شوند و به رفتار انسان انرژی و جهت می‌دهند در واقع تعریف یک روان شناس از انگیزش به دیدگاه او بستگی دارد به عنوان مثال تعاریفی را ‌در مورد انگیزش ارائه کرده‌اند اما در یک جمع بندی کلی می‌توان انگیزش را به صورت مجموعه متغیرهای پیچیده ارگانیسمی و محیطی که کنش آن‌ ها به فعالیت عمومی و جهت دار احساس و رفتار منجر می‌شود تعریف کرد (کوثری، ۱۳۹۰).

انواع انگیزه

نظریه پردازان و پژوهشگران ‌در مورد انگیزش انسان به دو مقوله نظر دارند: انگیزش بیرونی و انگیزش درونی^[۱۲۸].

در انگیزش بیرونی یک عامل خارجی فرد را به انجام کاری خاص بر می انگیزد برای مثال کودکی اتاقش را تمیز می‌کند تا والدینش او را به سینما ببرند یا دانش‌آموزی که تکالیفش را به خوبی انجام می‌دهد تا اجازه داشته باشد در بازی فوتبال شرکت کند. اگر چه در این دو مورد با انجام خوب کار مواجهیم، اما هیچ یک از این دو کودک تکلیف خود را به خاطر خود آن کار انجام نداده‌اند بلکه تلاش آن‌ ها فقط برای دستیابی به چیز دیگر است. اما هنگامی که انسان با انگیزش درونی کاری را به انجام می رساند، صرفاً آن را برای خود آن می‌خواهد و نتیجه‌ای جداگانه را نمی طلبد، و حتی اگر از کار خود هیچ نتیجه‌ مطلوبی هم نگیرد، باز هم از این که آن را انجام داده است، احساس پشیمانی نمی‌کند. ‌در مورد چنین کسی هرگز به تشویق نیاز نیست. این گونه افراد در ضمن پرداختن به فعالیت خود، از دیگر امور غافل می‌شوند و فقط به کار خود توجه دارند. نظریه پردازان چنین حالتی را «در جریان بودن» نامیده‌اند. یعنی فرد آن چنان با دقت معطوف فعالیت خویش است، که عامل‌های محیطی بر وی هیچ تأثیری ندارد.

اگر چه در بیشتر کلاس‌های درس می‌توانیم هم انگیزش بیرونی و هم درونی را مشاهده کنیم، اما وجه غالب با انگیزش بیرونی است. نمونه های بسیاری که به انگیزش بیرونی توجه دارند ‌به این ترتیب است: نمره‌های خوب، برچسب‌های رنگارنگ، ستایش از عملکرد مناسب و غیره. همچنین تنبیه کردن نیز به عنوان روشی برای افزایش انگیزش (بیرونی) همواره در نظر گرفته می‌شود (مانند محروم کردن دانش‌آموزان از بازی، نگه داشتن دانش‌آموز در مدرسه، اخراج دانش‌آموز و غیره).

البته نشانه های انگیزش درونی نیز گاه به گاه در مدارس یافت می‌شود. برای مثال بعضی از دانش‌آموزان به مطالعه کردن علاقه مند می‌شوند، چرا که ان را زمینه‌ای برای تحقیقات خود در موضوع خاص می‌یابند، و یا از حل مسائل ریاضی لذت می‌برند، چرا که پاسخ پرسش‌های ذهنی و بی شمار خود را در آن می‌یابند(اسپالدینگ به نقل از نائینیان و بیابان گرد، ۱۳۸۷: ۱۵-۱۴).

انگیزش و نیاز